Lời đề dẫn

Ngày nay, người Việt đi từ Hà Nội vào Sài Gòn bằng máy bay mất hơn hai giờ, bằng tàu hỏa mất hơn một ngày. Hai thế kỷ trước, quãng đường ấy được đo bằng tầm, tính bằng ngày trạm, và đi qua hàng trăm cái quán, cái cầu, cái chợ, cái đò, mỗi nơi mang một tên Nôm mộc mạc như Chợ Gối, Quán Cháo, Cầu Lái, Đá Voi. Đường sá nước ta xưa là cuốn sổ trong đó Hoàng Xuân Hãn gom nhặt và chép lại những con đường ấy. Bản thảo chưa từng được in. Nó nằm trong bộ sưu tập riêng của ông, và nay được lưu giữ tại Thư viện Đại học Ngôn ngữ và Văn minh (BULAC) ở Paris. Bản scan có thể xem tại thư viện số BULAC và Internet Archive.

Bài đề dẫn này giới thiệu tác giả và hoàn cảnh ra đời của bản thảo, hình thức và nội dung của nó, các nguồn tư liệu, và những giá trị mà người đọc hôm nay có thể tìm thấy.

Tác giả và hoàn cảnh ra đời

Hoàng Xuân Hãn (1908-1996), người Đức Thọ, Hà Tĩnh, là nhà toán học, nhà giáo dục và nhà sử học. Ông là tác giả Danh từ khoa học, Lý Thường Kiệt, La Sơn phu tử, và từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Mỹ thuật năm 1945. Ngoài các công trình đã in, ông để lại một kho bản thảo, sổ ghi chép và tư liệu Hán Nôm rất lớn. Bản thảo này là một phần của kho ấy.

Theo lời tác giả do thư viện ghi lại, ông bắt đầu viết ở Hà Nội sau Cách mạng tháng Tám 1945. Đó là thời kỳ thiếu giấy, nên toàn bộ tập được viết trên giấy dùng lại: mặt sau giấy tiêu đề in sẵn của hãng thủy tinh Verrerie du Nord (71 Borgnis Desbordes, Hà Nội). Bìa là bìa một hồ sơ cũ của Tòa thượng thẩm Đông Dương.

Gần ba mươi năm sau, ngày 3 tháng 3 năm 1973 ở Paris, khi đóng lại tập bản thảo, ông viết thêm một lời ghi ở trang đầu:

“Bìa vàng cũ nguyên là bìa của một hồ-sơ tòa-án ĐẠI HÌNH THỰC-DÂN xử các nhà cách mạng Việt-nam ở Hà-nội. […] Tôi đã mua ở lề đường Hà-nội (chợ hàng Da) rất nhiều hồ-sơ loại này, kể cả hồ sơ tất cả các nhân vật Việt Nam Quốc dân đảng bị xử tử ở Yên-Bái. Sau khi quân Pháp trở lại Hà-nội, tôi đã giấu các hồ sơ ấy trên mái nhà số 69 phố Tràng-thi. Không biết sau có ai lấy đi không?”

Rồi ông nói rõ lý do giữ cái bìa: để làm chứng cho một thời đại. Ngay từ trang đầu, cuốn sổ về đường sá xưa đã mang theo dấu vết của một giai đoạn lịch sử khác, giai đoạn của chính người viết.

Hình thức bản thảo

• Khổ giấy: 216 x 145 mm. Bản số hóa có 383 trang ảnh, tính cả bìa và các tờ lót.
• Chữ viết: chữ quốc ngữ viết tay, phần lớn bằng bút chì và mực. Có chú thích mực tím, mực đỏ và nhiều ghi chú bên lề. Chữ Hán và chữ Nôm được viết xen ngay trong dòng hoặc đặt thành cột riêng.
• Cách đánh số: tác giả đánh số trang ở góc phải trên, và đánh số trang con cho từng phần ở giữa đầu trang. Ví dụ “TTNĐ 3”, “Nghệ an 27”, “T.L đi Nam 50”.
• Ký hiệu riêng: ông vẽ những chiếc thuyền buồm nhỏ ở góc trang để đánh dấu đường thủy, và vẽ thuyền kèm xe cho đường bộ - thủy.
• Dấu tích lưu giữ: trên tập có ấn tàng thư của Hoàng Xuân Hãn và dấu của thư viện BULAC.

Nội dung và bố cục

Bản thảo không phải một cuốn sách viết liền mạch, mà là một sổ khảo cứu. Tác giả chép lại, sắp xếp và đối chiếu các sách lộ trình chữ Hán đời Lê và đầu Nguyễn, rồi thêm chú thích của mình. Có thể chia làm bốn khối lớn.

1. Khảo về các sách dùng. Phần mở đầu giới thiệu và phê bình các nguồn. Phần quan trọng nhất là Thiên tải nhàn đàm (千載閒談) của Đàm Nghĩa Am, người làng Ông Mặc, huyện Đông Ngàn, Kinh Bắc, soạn năm 1810. Hoàng Xuân Hãn chép bài tựa và bài Nhàn đàm tổng luận. Ông chỉ ra rằng Đàm Nghĩa Am, dù sống dưới triều Nguyễn, vẫn đặt Thăng Long lên đầu mọi lộ trình, “vì lòng quyến luyến Lê, mà không thể bộc bạch được”. Phần này còn khảo về Trình lục yếu lược, Giao Châu dư địa chí, Thiên Nam tứ chí lộ đồ và nhiều sách khác.

2. Đường đi theo từng trấn, sắp theo vần. Đây là phần lớn nhất của bản thảo, gồm các tuyến đường kê theo từng địa phương: - An Quảng, Bắc Kỳ thủy đạo, Bình Định, Bình Hòa, Bình Thuận, Cao Bằng; - các cửa biển Thanh Nghệ Thuận Quảng; - Dịch lộ (1817), Hải Dương, Hưng Hóa, Kinh Bắc, Lạng Sơn; - Nghệ An (rất dày, có cả đường voi đi và đường thủy), Phiên Trấn, Phú Yên; - Quảng Bình, Quảng Đức (Phú Xuân), Quảng Nam, Quảng Nghĩa, Quảng Trị; - Sơn Nam, Sơn Tây, Thái Nguyên, Thanh Bình, Thanh Hóa; - Trấn Biên, Trấn Định, Vĩnh Trấn.

Mỗi tuyến thường được trình bày thành bảng: tên địa danh bằng quốc ngữ, chữ Hán hoặc Nôm, số tầm của từng chặng, và ghi chú về cầu, quán, đò, đồn, núi sông, đền miếu, kèm những giai thoại gắn với từng nơi.

3. Các trục đường lớn từ kinh thành. Gồm “Thăng Long đi Bắc” (qua Thái Nguyên, Lạng Sơn đến Nam Quan), “Thăng Long đi Đông” (qua Hải Dương, An Quảng đến Khâm Châu), “Thăng Long đi Tây” (lên Tuyên Quang, mỏ đồng Tụ Long), và “Thăng Long đi Nam”. Trục đi Nam dài hơn năm mươi trang, chạy từ Sơn Nam qua Thanh Hóa, Nghệ An, Phú Xuân đến Gia Định, Vĩnh Thanh và cõi Cao Miên. Kèm theo có danh sách 34 hành cung trên đường Thăng Long - Phú Xuân, cùng hạn ngày đi trạm “khẩn nhất, vừa, thường”.

4. Đường ngoài cõi và các bài ca hành trình. Có các tuyến Thăng Long - Chiêm Thành (đường bộ, đường thủy, đường biển, theo Càn khôn nhất lãm) và đường từ Trung Quốc sang nước ta (Quảng Tây, Vân Nam, Quảng Đông). Ngoài ra, tác giả chép bằng quốc ngữ ba bài ca hành trình: Tây chinh quốc ngữ thực lục và Tuyên Quang hành dịch của Phan Kính, và Hành trình ca đi Phiên An.

Nguồn tư liệu

Phần lớn các sách được dùng lúc ấy thuộc thư viện Trường Viễn Đông Bác Cổ, mang ký hiệu “A.”, nay thuộc kho Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Các nguồn chính:

• Thiên tải nhàn đàm (千載閒談), A.584;
• Trình lục yếu lược (程錄要略) và Trình lục tập thành;
• Giao Châu dư địa chí (交州輿地志);
• Nhất thống chí;
• Thiên Nam tứ chí lộ đồ (天南四至路圖);
• Càn khôn nhất lãm (乾坤一覽);
• Nam hành trình lục (南行程錄);
• Lạng Sơn đoàn thành đồ (諒山團城圖), A.1220;
• Nam hải du trình thống chí, A.1246;
• một số sách Trung Quốc, trong đó có Việt kiệu thư (越嶠書).

Đóng góp của Hoàng Xuân Hãn nằm ở bốn việc: chọn lọc các nguồn, sắp xếp lại theo tuyến đường, đối chiếu các dị bản (ông thường ghi “TTNĐ và TLYL chép như nhau” hoặc chỉ ra chỗ sai lệch), và thêm chú thích phê phán. Có chỗ ông ghi thẳng “[lầm!]” bên cạnh một câu sử chép nhầm.

Giá trị của bản thảo

Về lịch sử giao thông và hành chính. Đây là một kho số liệu cụ thể về mạng lưới đường bộ, đường trạm và đường thủy của Đại Việt cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX: khoảng cách từng chặng tính bằng tầm (1 tầm khoảng 2,045 m), vị trí trạm, đồn, quán, cầu, bến đò, hạn ngày chạy trạm, và lương lệ cho quân đi đường.

Về địa danh học. Hàng nghìn địa danh được ghi bằng cả quốc ngữ, chữ Hán và chữ Nôm. Đặc biệt là các tên Nôm thuần Việt của chợ, quán, cầu, khe, truông, rạch, như 𢄂 (chợ), 求 (cầu), 滝 (sông), 我巴 (ngã ba). Nhiều tên trong số đó nay đã đổi hoặc mất. Phần địa danh Nam Bộ ở Trấn Biên, Trấn Định, Vĩnh Trấn ghi lại cách người xưa viết các tên như Cái, Vàm, Rạch bằng chữ Nôm.

Về biên giới và lãnh thổ. Bản thảo chép nhiều dấu tích về cương giới: - Lời khắc đá ở núi Thạch Bi (Phú Yên) đời Lê Thánh Tông: Chiêm Thành quá thử, binh bại quốc vong; An Nam quá thử, tướng tru binh chiết (占城過此，兵敗國亡；安南過此，將誅兵折), nghĩa là quân Chiêm vượt qua đây thì thua, quân An Nam vượt qua đây thì tan. - Bia phân giới Việt - Thanh ở sông Đỗ Chú, mỏ đồng Tụ Long, dựng năm Ung Chính thứ 6 (1728), có câu An Nam giới thủ, dĩ hà vi để (đầu cõi An Nam lấy sông làm giới hạn).

Về văn hóa và tín ngưỡng. Dọc các tuyến đường là những đền miếu và giai thoại: - miếu thờ cá voi ở Bình Thuận, lập sau khi xương cá voi dạt vào bờ năm 1786; - đền thờ cung nhân Nguyễn Bích Châu, người gieo mình xuống biển cứu thuyền vua Trần; - đền Mao tướng quân ở Lạng Sơn, kèm giai thoại họa thơ vịnh bèo làm tướng Minh rút quân; - chuyện Cao Biền với sông Tô Lịch và kênh Thiên Uy “sét đánh mà thành”.

Về văn chương. Bản thảo lưu giữ nhiều bài thơ ngự chế chữ Hán đời Lê đề ở các cửa biển, núi Bài Thơ và thắng cảnh Thanh Hóa, cùng những bài ca hành trình quốc ngữ ít được biết đến.

Về chính Hoàng Xuân Hãn. Bản thảo cho thấy phương pháp làm việc của ông: kiên nhẫn chép tay, đối chiếu từng con số, và luôn tách bạch lời nguồn với lời bình của mình. Nó cũng cho thấy hoàn cảnh nghiên cứu khó khăn của một trí thức Việt Nam giữa thời chiến.

Về bản chép quốc ngữ đi kèm

Bản chép đi kèm (Duong_sa_nuoc_ta_xua_ARC_HOANG_109_v1.1) theo sát từng trang của bản số hóa 383 trang. Quy ước như sau:

• Chữ Hán: ghi phiên âm Hán Việt (漢字). Câu và thơ chữ Hán có thêm bản dịch.
• Chữ Nôm: ghi bằng quốc ngữ, chữ Nôm để trong ngoặc. Chữ không có trong bộ mã Unicode thì ghi theo cấu tạo, ví dụ [石+多].
• Ghi chú của người chép: đặt trong [NC: …].
• Hình vẽ: được cắt từ ảnh gốc và đặt đúng vị trí.

Chữ quốc ngữ và các con số đọc khá chắc. Riêng chữ Hán và chữ Nôm viết nhỏ trong các bảng còn nhiều chỗ đánh [?], cần đối chiếu thêm với ảnh gốc trước khi trích dẫn chính thức.

Thông tin thư mục

• Tác giả: Hoàng Xuân Hãn.
• Nhan đề: Đường sá nước ta xưa. Thư viện ghi là Đường xá nước ta xưa.
• Hình thức: bản thảo viết tay, khổ 216 x 145 mm, quốc ngữ xen chữ Hán và chữ Nôm.
• Thời gian: bắt đầu viết ở Hà Nội sau tháng 8/1945; tác giả đóng lại và ghi thêm lời ở Paris ngày 3/3/1973.
• Nơi lưu giữ: Bibliothèque universitaire des langues et civilisations (BULAC), Paris. Số hiệu ARC.HOANG.109.
• Bản scan gốc:
  • Thư viện số BULAC (BiNA): https://bina.bulac.fr/s/bina/ark:/73193/bnkb7b
  • Internet Archive: https://archive.org/details/ARC.HOANG.109, giấy phép CC BY-NC 4.0 (được dùng lại nếu ghi nguồn, không dùng vào mục đích thương mại).

Bản scan gốc

Bản chép này đối chiếu với bản scan 383 trang của bản thảo, có thể xem trực tuyến tại:

• Thư viện số BULAC (BiNA): https://bina.bulac.fr/s/bina/ark:/73193/bnkb7b
• Internet Archive: https://archive.org/details/ARC.HOANG.109 (giấy phép CC BY-NC 4.0)

Quy ước trình bày

• Mỗi mục “Trang PDF N” ứng với một trang trong file PDF gốc (383 trang). Số trang bản thảo do tác giả đánh (góc phải trên) và số trang con của từng phần (ví dụ “TTNĐ 3”) được ghi lại ngay dưới tiêu đề.
• Chữ quốc ngữ của tác giả được chép theo chính tả hiện nay, giữ nguyên lời văn. Các chữ tác giả gạch xóa không chép lại.
• Chữ Hán: ghi theo dạng phiên âm Hán Việt (漢字). Câu hoặc đoạn chữ Hán thì có thêm bản dịch: Dịch: …
• Chữ Nôm: nếu gặp sẽ chuyển sang quốc ngữ và để chữ Nôm trong ngoặc. Trong 16 trang đầu chưa thấy chữ Nôm.
• [?] = chữ đọc chưa chắc. [NC: …] = ghi chú của người chép, không có trong bản gốc.
• Hình (bìa, ấn, và sau này là bản đồ, sơ đồ) được cắt từ ảnh scan gốc và đặt đúng vị trí.
• Chữ Nôm xuất hiện nhiều trong tên đất ở các bảng lộ trình (ví dụ 𢄂 chợ, 求/梂 cầu, 滝 sông, 我巴 ngã ba, 核 cây, 𨷯 cửa). Chữ không có trong Unicode được ghi theo cấu tạo, ví dụ [石+多] hoặc ⿰氵机, kèm [?] nếu chưa chắc. Cột có tiêu đề “Chữ Hán” trong bảng thực tế gồm cả chữ Nôm.
• Tiêu đề cột trong ngoặc vuông (ví dụ [Địa danh], [Tầm], [Loại]) là do người chép đặt khi tác giả không ghi. Cột [Loại]: c = cầu, q = quán, ch = chợ…
• Hình thuyền buồm nhỏ vẽ ở góc trang là ký hiệu của tác giả đánh dấu lộ trình đường thủy; hình thuyền kèm xe là đường bộ - thủy.
• Mức tin cậy: chữ quốc ngữ và con số đọc khá chắc; chữ Hán/Nôm viết nhỏ trong các bảng còn nhiều chỗ [?] cần đối chiếu với ảnh gốc.
• Chữ viết tắt tác giả dùng: TTNĐ = Thiên tải nhàn đàm (千載閒談); TLYL = Trình lục yếu lược (程錄要略); TLTT = Trình lục tập thành; GCDĐC = Giao Châu dư địa chí (交州輿地志).

Trang PDF 1 - Bìa ngoài

• Góc trên, bút chì: ARC. HOANG. 109 (số hiệu lưu trữ của BULAC).
• Giữa bìa là ba chữ Hán viết thảo bằng bút lông, khổ lớn. [NC: chữ thảo quá phóng, chưa đọc chắc. Sẽ đối chiếu khi gặp tên gọi chữ Hán của tập sách ở các trang sau.]

Trang PDF 2 - Tờ lót bìa

[Tờ giấy màu hồng, để trống.]

Trang PDF 3-4 - Tờ lót

[Hai trang giấy màu xanh nhạt, để trống.]

Trang PDF 5 - Bìa trong

HOÀNG XUÂN HÃN

ĐƯỜNG SÁ NƯỚC TA

XƯA

Trang PDF 6 - Bìa hồ sơ tòa án cũ (dùng làm bìa sau)

[NC: Bìa giấy vàng in sẵn, đặt nằm ngang. Đây chính là “bìa vàng cũ” mà tác giả nói đến ở trang sau.]

• Chữ in (tiếng Pháp): DEUXIÈME CHAMBRE DE LA COUR D’APPEL - Audience criminelle spéciale [Phòng thứ hai Tòa thượng thẩm - Phiên tòa hình sự đặc biệt]
• Viết tay: lundi 25 [?] … 1928 [?] [ngày thứ Hai … năm 1928 [?]]
• Tên bị cáo viết tay: Trần văn Chua [?], Trần văn Xuân [?], Trần văn Lộc [?]; Mai văn Thiếp [?], Mai văn Quát [?]
• Chữ in mờ ở lề: … CIVILE; (MINIS)TÈRE PUBLIC CONTRE: [Viện công tố kiện:]

Trang PDF 7 - Lời ghi của tác giả năm 1973 (trang bản thảo 1)

Bìa vàng cũ nguyên là bìa của một hồ-sơ tòa-án ĐẠI HÌNH THỰC-DÂN xử các nhà cách mạng Việt-nam ở Hà-nội. Sau khi quân Trung-quốc tới Việt nhận sự Quân Nhật đầu hàng Đồng minh, quân nhân cư đóng ở Tòa án rồi bán các hồ sơ cho người ta để làm giấy loại. Tôi đã mua ở lề đường Hà-nội (chợ hàng Da) rất nhiều hồ-sơ loại này, kể cả hồ sơ tất cả các nhân vật Việt Nam Quốc dân đảng bị xử tử ở Yên-Bái. Sau khi quân Pháp trở lại Hà-nội, tôi đã giấu các hồ sơ ấy trên mái nhà số 69 phố Tràng-thi. Không biết sau có ai lấy đi không?

Pa-ri ngày 3/3/1973

Hoàng Xuân Hãn

T.B. Nay tôi đóng lại tác-phẩm này mà tôi đã viết vào thời kì thiếu giấy ấy. Nhân tiện nhắc lại chuyện cũ và giữ cái bìa kia để làm chứng cho một thời-đại qua khổ [?] mà đau ta [?].

[NC: Ấn son vuông, chữ triện, chưa đọc chắc. Phía dưới còn một ấn son mờ khác và dấu tròn “BULAC” của thư viện. Giấy viết là mặt sau giấy tiêu đề in sẵn của hãng VERRERIE DU NORD, 71 Borgnis Desbordes, Hà Nội (hãng thủy tinh, dụng cụ phòng thí nghiệm); chữ in hiện ngược qua giấy ở nửa dưới trang. Gần như toàn bộ bản thảo viết trên loại giấy này.]

Trang PDF 8 - Trang trắng

[Mặt sau của tờ trước: chỉ có giấy tiêu đề in sẵn VERRERIE DU NORD, Hanoi, le … 194..; nét chữ tờ bên kia hiện qua giấy. Không có chữ viết.]

Trang PDF 9 - Mục lục (trang bản thảo 3)

MỤC-LỤC

A. Muốn xem các đường thiên lý (số 1). Các khoảng một thứ theo tên tỉnh.

(Con số là số Tầm = 2m,045; chỗ chỉ nơi tham khảo thì dùng tên mục, rồi số trang, rồi số dòng; ví dụ Sơn tây 2/5 (số dòng là theo cái thước đo kèm theo sách); về Dịch lộ có lúc bỏ tên mục, ví dụ 34/19.)

Bên phải, tác giả ghi thêm: T.L đi Bắc; T.L đi Nam; (mực tím) Dịch lộ; T.L - Phú Xuân. [NC: T.L = Thăng Long.]

B. Tên các tỉnh bây giờ - Tra mục:

[NC: “th.” = thượng (Sơn nam thượng); “hạ” = Sơn nam hạ. Cột “Tra mục” là tên trấn/dinh thời Gia Long dùng làm mục tra cứu trong sách.]

Trang PDF 10 - Mục lục (tiếp)

[NC: Danh sách các mục, kèm số tờ (“t.” = tờ) của từng mục.]

Trang PDF 11 - Thiên tải nhàn đàm (trang bản thảo 4)

Thiên tải nhàn đàm (千載閒談) - A. 584

[NC: tên sách nghĩa là “Chuyện nhàn nghìn năm”. A.584 là ký hiệu sách ở thư viện Trường Viễn Đông Bác Cổ.]

Sách chép mới (giấy bạc-cô [?]) chữ đẹp. Chắc có bản cũ có chỗ đứt, trên đầu [chú thích ở trên các trang 4b, 5a].

Gồm có các mục:

A

1. Tựa Thiên tải nhàn đàm - Đề năm 1810. Kinh bắc Đàm Nghĩa Am. ……… 1a

2. Nhàn đàm tổng luận - Đề: “Đề ở quán trọ tại Thăng long”. ……… 2a

3. Thiên Nam tứ lộ đồ thư dẫn (天南四路圖書引) [Lời dẫn sách bản đồ bốn đường nước Nam]. ……… 3a

4. Giao Châu dư địa chí (交州輿地志) [Sách địa lý đất Giao Châu] (Mộc Thạnh 沐晟, Lý Phụ [?] 李輔 ? soạn 撰): nói qua về cương vực và các đường ở Tàu sang ta. ……… 4a

5. Thiên Nam toàn đồ (天南全圖) [Bản đồ toàn cõi nước Nam]. ……… 6b

6. Thiên Nam hình thế lược thuyết (天南形勢畧說) [Nói qua về hình thế nước Nam] (viết đời Gia long). ……… 7b

7. Tây Nam tái chư lân quốc (西南塞諸鄰國) [Các nước láng giềng ở biên ải phía tây nam]. ……… 8b

8. Địa đồ Thăng long và 13 xứ. [Sau Thăng long đến Kinh bắc.] ……… 9b-23a

   Trên địa đồ Thăng long có đề câu thơ hoài cổ, nhớ Lê: Văn Thiên Tường thi vân: “Phong cảnh sơn hà nguyên vô dị, thành quách nhân dân bán dĩ phi” (文天祥詩云：風景山河原無異，城郭人民半已非). Dịch: Thơ Văn Thiên Tường rằng: “Phong cảnh núi sông vốn chẳng khác, thành quách người dân đã đổi khác quá nửa.” [NC: vế sau trong bản thảo viết tựa như 「城郭人民不勝可」[?]; câu thơ gốc của Văn Thiên Tường là 「城郭人民半已非」.]

   Cuối 23b lại có nói: “Khách có kẻ hỏi: ta thấy đồ cũ các bản đồ chép đầu là Thăng long, sau là Thanh hóa. Nay cớ sao chép đầu là Thăng long, sau là Kinh bắc (京北), mà thứ tự ở sau lại không đúng, là cớ sao? Ta nói: Xưa như vậy, mà nay như vậy. Việc ấy chỉ lấy ý hiểu, mà không thể nẩy ra lời mà truyền…” Thế tỏ rằng tác giả vẫn để Lê lên trên Nguyễn và tôn Kinh bắc quê mình.

9. Nam hành trình lục (南行程錄) [Ghi chép đường đi vào nam]. Về đời Lê. ……… 24a

10. Thanh Nghệ Thuận Quảng chư hải môn hình thế danh thắng tích (清乂順廣諸海門形勢名勝跡) [Hình thế và danh thắng các cửa biển Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa, Quảng Nam]. ……… 26a

11. Phụ lục Nhị Hà dĩ nam số đoạn trình (附錄珥河以南數段程) [Phụ lục: mấy chặng đường từ sông Nhị (sông Hồng) trở về nam] (chép lộ mô [?]) cập ngự chế đề tại Thanh Hóa thắng cảnh chư thi (及御製題在清化勝景諸詩) [cùng các bài thơ ngự chế đề ở thắng cảnh Thanh Hóa] (vua Lê Thánh [tông], Hiến tông, Trịnh.., các quan đời Lê Thánh tông). ……… 37b

12. Dịch lộ chép tóm tắt: có các cung và một vài quán cầu. Đến Huế. Ở đầu có lược biên về nam tiến. ……… 46a

13. Địa đồ Dịch lộ từ Thăng long đến Đề thiên Đề thích (đời Lê? Nguyễn?). ……… 49b-76b

B

14. Trình lục yếu lược ký (程錄要畧記) [Ghi tóm tắt các lộ trình] (như TLYL tựa nhưng đủ). Đề năm 1817.

15. Thăng Long thành tứ độ cương lĩnh (昇隆城四度綱領) [Đại cương bốn đường đi từ thành Thăng Long]. ……… 77b

16. 〃 Bắc Nam dịch lộ mục (北南驛路目) [Mục lục đường trạm Bắc - Nam]. ……… 79a

17. 〃 Tứ độ liệt mục (四度列目) [Liệt kê bốn đường] (kỹ hơn ở TLYL nhiều). ……… 84b

18. Tứ trấn thông hành trình lộ (四鎮通行程路) [Các đường đi lại trong bốn trấn]: Kinh Bắc (京北), Sơn Nam thượng, hạ (山南上，下), Sơn Tây (山西), Hải Dương (海陽). ……… 129a

19. Ngoại trấn chư thông lộ (外鎮諸通路) [Các đường thông ra các trấn ngoài]: Thái Nguyên (太原), Lạng Sơn (諒山), Hưng Hóa (興化), Thanh Hoa (清華).

20. Ngoại phiên trấn chư đại lộ (外藩鎮諸大路) [Các đường lớn tới các trấn phiên ngoài]: Cao Bình (高平), Nghệ An (乂安), Tuyên Quang (宣光), An Quảng (安廣), Thuận Hóa (順化), Quảng Nam (廣南), chư xứ [?] (諸處 [?]). ……… 150a

    (Thực ra chỉ có đến Quảng nghĩa. Các mục 18, 19, 20 thì như TLYL.)

21. (mực tím) Cuối: về tên các triều (chú: Lê, Tây Sơn, Trịnh [?]!) ……… 189a

Trang PDF 12 - TTNĐ 2 (trang bản thảo không đánh số)

Sách “Thiên tải nhàn đàm” này, thật là do ông Đàm Nghĩa Am (譚義庵) làm ra.

Đàm Nghĩa Am là người họ Đàm ở xã Ông Mặc (翁墨), huyện Đông Ngàn (東岸), tỉnh Bắc ninh bây giờ. Ông là con cháu ông Đàm Thận Huy (譚慎徽), tiến sĩ đời Hồng đức 1490, làm quan đến thượng thư, nhập thị kinh diên, hàn lâm [?], sau vì không chịu theo Mạc mà chết. [Chứng cớ là trong TTNĐ, lúc sao cái bài thơ hoa [?] thơ Lê Thánh tôn, Nghĩa-am chép “tổ ta là Đàm Thận Huy”.] Ông húy là gì không biết rõ, nhưng xem nội dung sách, biết rằng ông sinh trưởng đời Lê, cha ông là trọng thần trung thành với Lê. Cho nên đời Nguyễn, ông ẩn dật, mà vẫn quyến luyến với Lê. Vì thế cho nên trong các hành trình ông vẫn lấy Thăng long làm trung tâm. Về thứ tự các đồ mười ba thừa tuyên, ông để Thăng long đầu rồi đến Kinh bắc. Ông viết rằng: phải lấy ý mà hiểu, chứ không lấy lời mà truyền (xem mặt kia). Ấy là vì lòng quyến luyến Lê, mà không thể bộc bạch được.

Xem bài “TLYL tự” và so sánh các bài dẫn và tựa trong những bản “TTNĐ, TLYL, G.CDĐC” ta thấy rằng ông có tâm sưu tập các hành trình trong nước. Vào năm 1810 ông có đã [?] sách Dư địa chí (xem Giao châu dư địa chí), sách Trình lục tập thành (khuyết phần từ Thanh hóa vào) của Bắc Kỳ. Với tài liệu ấy ông bắt đầu viết sách Thiên tải nhàn đàm mà bài tựa đề vào năm ấy (1810) và bài “Tổng luận” cũng vậy. Bài TLYL tự chắc cũng đã viết vào năm ấy (bản lược).

Sau đó ông có tìm tòi, và năm 1816 ông mới nhờ được để sao được quyển Nhất thống chí ở Thuận hóa. Bây giờ ông bổ khuyết sách Thiên tải nhàn đàm, chép lại Hành trình từ Thăng long vào nam, sửa lại các bài tựa, dẫn. Cho nên bài TLYL kia ở sách “TTNĐ mới” đề năm 1817. Rồi sau lại TTNĐ (A584) gồm có tài liệu của Dư địa chí (nay gọi là Giao châu dư địa chí), Trình lục yếu lược Bắc Kỳ và Nhất thống chí.

(mực tím, ở lề dưới) (1) Trình lục tập thành → Trình lục yếu lược và…

[NC: Nửa dưới trang có chữ in tiêu đề VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 13 - TTNĐ 3 (trang bản thảo 5)

THIÊN TẢI NHÀN ĐÀM - Tựa

Hoặc có kẻ hỏi ta rằng: “Người sao mà mê dư địa chí? mà vui cho là câu chuyện nhàn trong muôn năm?” Ta trả lời: “Việc trong vũ trụ là phận sự [?] con trai. Cho nên tuy sinh ở nơi ngõ khuất, lớn ở chốn đồng quê. Không ra khỏi cửa nửa bước, nhưng muốn thỏa lòng đi chơi Trung-quốc. Đã sinh trong thiên hạ, không thể không tưởng tượng đi chơi thiên hạ một vài lần.”

Hoặc giả nói: “Lời người thành đó. Nhưng sao không tìm đi Trung-quốc, lại riêng vui ở dư địa miền Viêm thiên Quế hải (炎天桂海) [trời nóng biển Quế] (nước Nam) mà thôi?” Ta trả lời: “Dư địa Trung quốc, ta cũng đã tìm. Tuy chưa thấy chỗ rõ ràng, nhưng từng biết qua cái đã được. Nhưng đã sinh ở Việt, Sở, không thể không nói đến Việt, Sở. Cho nên đặc hữu ý khảo về nước ta.”

Hoặc giả nói: “Dư địa Trung quốc hình như cũng nói qua đến nước ta.” Ta trả lời: “Xem Thượng thư đồ (尚書圖) [bản đồ sách Thượng thư] mà thấy phong thổ chín châu, xem Mao thi đồ (毛詩圖) [bản đồ Kinh Thi họ Mao] mà thấy phong thổ mười lăm nước. Đó là lược như thế.”

Hoặc giả nói: “Vậy thì khắp dưới vòm trời, nam bắc tây đông, mấy ngàn vạn dặm, người có biết không?” Ta trả lời: “Nghe Hồ thị có nói, Nam cực trời ở 36 độ dưới đất, Bắc cực 36 độ trên đất. Một ngày đêm đi hơn 90 vạn dặm. Thấy trên mặt đất 24 độ hơn 30 vạn dặm mà đông tây nam bắc bằng nhau.”

Hoặc giả nói: “Từ mặt đất lên [?] đến trời, dưới đến trời có mấy ngàn vạn dặm?” Ta nói: “Nam bắc hơn 30 vạn dặm chia đôi, trên dưới đều hơn 15 vạn dặm.”

Hỏi: “Sao lại biết vậy?” Nói: “Trời bao ngoài đất, như cái khuyên. Đất ở trong trời như cái vạch. Một khuyên bốn 90 vạn dặm, thì một vạch bốn 30 vạn dặm. Bốn bề như vậy, trên dưới như vậy. Thế chẳng phải trên đến trời, dưới đến trời đều hơn 15 dặm hay sao?”

Hỏi: “Vậy thì nước ta ứng vào tinh phận nào trên trời, châu vực nào ở đất?” Ta trả lời: “Ở đất là vực Kinh (荊), Dương (揚). Về tinh phận thì cùng nam bắc tây đông cách nhau bao nhiêu vạn dặm, đi mất bao nhiêu ngày? Sách này sẽ chép đủ.”

Trang PDF 14 - TTNĐ 4 (trang bản thảo không đánh số)

Người hỏi chuyện ừ ừ rồi lui, và nói: “Nhất [?] thực như vậy thì thật đủ làm câu chuyện nhàn nghìn năm. Thiên tải chi nhàn đàm (千載之閒談) [Chuyện nhàn của nghìn năm].” Vì đó mà làm tựa mà bèn đặt tên sách.

Quốc triều Gia long thứ 9, năm Canh Ngọ [?] (1810)

tháng 5, ngày Tân mùi

Kinh Bắc (京北) Đàm Nghĩa Am (譚義庵) đề tựa.

[NC: Gia Long 9 (1810) là năm Canh Ngọ; nét chữ ở đây trông giống “Canh sửu”, có lẽ do viết nhanh.]

[NC: Phần còn lại của trang để trống; nửa dưới là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 15 - TTNĐ 5 (trang bản thảo 6)

Nhàn đàm tổng luận (閒談總論) [Bàn chung về sách Nhàn đàm]

Địa đồ quả bắt đầu có từ ai? Ban đầu thấy ở tàng thư của Tần tướng phủ (秦相府) [phủ thừa tướng nước Tần], trong quan tài [?] Hán Vũ đế (漢武帝). Và Tống tổ (宋祖) có đồ nước U (幽) Yên (燕), thì địa đồ có đã từ lâu.

Sách này vốn tên là Dư địa chí (輿地誌), và chú rằng Minh tướng soạn ra để hiến. Nhưng xét cho kỹ thì thấy rằng Minh tướng (明將) chỉ gọi nước ta là Giao Châu (交州) (Minh tướng chỉ chi vi Giao Châu 明將指之為交州 - Dịch: tướng nhà Minh gọi đất ấy là Giao Châu), cũng chép về giới cận đông tây nam bắc về sở tại ở tinh phận. Còn như từ đường đi từ Trung Châu ra đến hình thế 13 tuyên (宣), thì ai chép ra, chưa kỹ biết rõ (… tha diệc vị hạ cập [?] …他亦未暇及 - Dịch: việc khác cũng chưa kịp xét đến), và cái sách gọi là Thiên Nam tứ chí lộ đồ (天南四至路[圖]) [Bản đồ đường đi bốn phía nước Nam] cũng không phải Minh tướng làm ra. Sự ấy đã rõ. Nhưng đồ mười ba tuyên, không biết thật gốc từ đâu? Trả lời rằng “cựu bản không chú rõ, nay tạm để khuyết” là phải.

Nhưng xem thì thấy đồ ấy vào thời Cao bằng còn hợp với Thái nguyên, Sơn nam chưa chia ra thượng, hạ.

Nói về hình thế, thì mười phần cũng giống được hai, ba. Tuy về núi sông cũng không thể chép hết. Há phải đâu tiền nhân trí lự bất cập đâu (前人智慮不及 [?] - Dịch: người trước suy tính không tới). Cũng chỉ vì lấy một mảnh giấy mà thu hết núi sông thì rườm rà quá, không thể xem xiết. Cho nên chỉ chép lấy cái danh sơn, đại xuyên mà thôi. Thế mà, ở đông nam nhiều sông, ở tây bắc nhiều núi, núi sông hiểm dễ, hình thế mạnh hèn, cũng có thể thấy đại lược được.

Nếu không biết điều gì mà muốn tìm thì trước tìm ở “Thiên Nam tứ chí lộ” để tìm địa mạch ở đâu lại; rồi tra Dư địa chí để tìm 4 cận của Thiên Nam và các đường thủy lục từ Trung Châu (中州) đi ra, sau lại xem “Thiên Nam toàn đồ” và “Tây Nam tái chư lân quốc đồ” (西南塞諸鄰國圖) [Bản đồ các nước láng giềng ở biên ải tây nam] và “Thập tam tuyên đồ” [Bản đồ mười ba thừa tuyên] để tìm địa mạch bằng hay hiểm. Xong rồi, lấy “Nam hành trình lục” và “Nam hành địa diện” [?] (南行地面 [?]) để cho biết từ gian nam khởi thác [?]. Rồi mới xem “Trình lục yếu lược” để biết các bề dài ngắn thế nào.

Đến như sổ tổng kê các trấn, phủ, châu, huyện

Trang PDF 16 - TTNĐ 6 (trang bản thảo không đánh số)

phong thổ Kinh bắc, Hưng hóa, để tầm mà khảo cứu ngắm thấy thiên hạ như ở trên bàn tay.

Như có dùng ta, thì tự

Như hữu dụng ngã, tự bất giả Phục Ba chi tụ mễ, nhược thủy chi đạo [?] … hĩ (如有用我，自不假伏波之聚米，若水之道[?]矣).

Dịch: Nếu có ai dùng đến ta, thì tự không cần mượn đến cách dồn gạo (đắp sa bàn) của Phục Ba, [mà rõ đường như dòng nước chảy [?]].

[NC: “Phục Ba tụ mễ”: tướng Phục Ba Mã Viện nhà Hán dồn gạo làm mô hình núi sông để bày thế trận. Vế cuối chữ viết nhanh, chưa đọc chắc.]

Quyển sách này, có thể viết qua loa mà xem qua, rồi ủy cho vào hòm đến một sao!

Đề ở lữ thứ tại thành Thăng long.

(Chú: Sách Giao Châu dư địa chí (交州輿地志) chép y như trên, nhưng ở cuối có đề rõ niên hiệu:

“Gia long thứ 9 Canh Ngọ [?] (1810) tháng 6 ngày sóc. Đề.”)

Sách TTNĐ có thêm ra - bằng chữ con:

1. Lê Thánh tông, năm Quang thuận thứ 8, Đinh hợi (14..) sai 12 thừa tuyên khám trong hạt mình núi sông hiểm trở bằng bản thế nào, tìm cổ kim sự tích, rồi vẽ đồ cho rõ. Đưa cho hộ-bộ làm Địa lý dư đồ (地理輿圖) [Bản đồ địa lý].
2. Năm thứ 10, Kỷ sửu (14..) định bản đồ phủ châu, huyện, xã, trang, sách ở 12 thừa tuyên.
3. Hồng đức Canh tuất (14..) thứ 21, mồng 5 tháng 4 định thiên hạ bản đồ:

Xã từ xưa [?] chỉ hơn 8000.

[NC: tác giả để trống hai chữ số cuối của các năm (14..). Theo niên biểu: Quang Thuận 8 Đinh Hợi = 1467; Quang Thuận 10 Kỷ Sửu = 1469; Hồng Đức 21 Canh Tuất = 1490.]

Trang PDF 17 - Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư dẫn (trang bản thảo 7)

Đầu trang: TTNĐ 7; số trang bản thảo: 7

Thiên nam tứ chí lộ đồ thư dẫn (天南四至路圖書引) [Lời dẫn sách bản đồ đường đi bốn phía nước Nam]

Trời đất khai tịch, tự nhiên có giới hạn. Trời thể tròn, nghiêng về tây bắc mà đến núi (致山 [?]). Đất hình vuông, khuyết ở đông nam mà chứa bể. Cho nên đất ở trưa là Trung quốc (中國), bốn góc là tứ di (四夷). Phía đông nam, khí [?] nở ra văn minh như trung quốc, phía tây bắc khí đúc ra cương kính [?] với trung quốc khác. Đó là phong khí như thế mà thôi (phong khí nhiên nhĩ 風氣然耳).

Nước Việt ta ở về phía nam trung quốc, kéo dài về đông, hình như cái dải áo, trên rộng dưới hẹp. Đất bắt đầu từ núi Côn lôn (崑崙) mà ra, từ Hắc thủy (黑水) ở Vân nam làm cạn [?]. Đến khoảng Ngũ lĩnh (五嶺), mạch chia làm ba chi mà vào nước ta.

Trên có đường sông Xích thủy (赤水), chảy xuống Thao giang (洮江).

Chi trưa, tranh vanh đột ngột từ núi Tiểu Côn lôn thiếu tổ (小崑崙少祖) mà tới, dằng dặng kéo xuống. Nổi cao lên thành Tam đảo (三島). Địa giới là Thái nguyên (太原), Kinh bắc (京北), tiếp với các xứ Sơn nam và Hải dương (山南，海陽).

Chi tả trước hết chia ra một dãy núi, kéo ngang, chạy bọc, quanh co nghìn dặm đến Khâm châu (欽州), Niêm châu (念州) [?], thành cái khóa thành-môn, lưng đến tầng mây. Chi ấy có một ngành tên Kheo-lĩnh (窖嶺 [?]) lô nhô, dài dằng (tinh phong la thành 星峰羅城) [núi sao nhọn, vòng thành bao bọc] trở trở [?] nổi lên núi Yên tử (安子), dãy Khiên văn (牽文 [?]). Phía tây đến núi Cổ Phao (古抛山 [?]), thu sông Lục đầu (六頭) chầu lại. Cõi đất của chi này là Lạng sơn (諒山), An quảng (安廣), Hải dương (海陽).

[NC: “Niêm châu 念州” có lẽ là Liêm châu (廉州) bên Quảng Đông; sau chữ 欽州 có hai chữ Hán bị gạch.]

Chi hữu dẫn qua Ai lao (哀牢). Núi chọc trời trùng trùng điệp điệp, nước giòng trông [?] đồng đồng đặng [?], nhấp nhô trên nghìn dặm, đến nước Chiêm thành (占城), mà làm thành quách cho nước ấy.

Ở khoảng trưa, kể từ nam chí bắc, nổi lên cao ngất có núi Tản viên. Bày các núi chạy ra như gọng bánh xe, nhóm trăm sông chầu về đó. Đất của chi này là Tuyên quang (宣光), Hưng hóa (興化), Sơn tây (山西), Sơn nam (山南).

Trang PDF 18 - TTNĐ 8 (trang bản thảo không đánh số)

Đầu trang: T.T.N.Đ. 8

Thanh hóa (清化), Nghệ an (乂安), Thuận hóa (順化), Quảng nam (廣南).

Ba chi ấy có núi, có sông, có đường bộ, đường thủy. Cho nên thảo cái đường đi bốn góc, họp thành một sách gọi THIÊN-NAM TỨ CHÍ ĐỒ THƯ (天南四至圖書), may gì có thể cung cho khách nằm yên vừa đi chơi (ngọa du 臥遊) mà thôi!

[TTNĐ và G.C.D.Đ. chép như nhau]

[NC: Phần còn lại của trang để trống; nửa dưới là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 19 - Thiên Nam hình thế lược thuyết (trang bản thảo 8)

Đầu trang: TTNĐ 9; số trang bản thảo: 8

Thiên nam hình thế lược thuyết (天南形勢畧說) [Nói qua về hình thế nước Nam]

(theo TTNĐ) (1)

Cõi đất Thiên nam, thuở xưa đường đi bốn bề, sách Dư địa chí (輿地誌) chép đã đủ. Đường đi bốn bề ngày nay, xem sách “Trình lục yếu lược” (程錄要畧) sẽ rõ.

Đất chia làm 17 trấn. Nói về hình thế thì Hưng hóa (興化) ở miền thượng du mà chiếm một phần tư đất. Núi sông ở đó đủ và chắc, lương-thực phong-túc. Đồ binh dụng sẵn đủ. Đó là chỗ hình thắng vào bậc nhất ở Thiên nam.

Thứ hai là Thanh hóa (清華), là chỗ cuống họng của thiên hạ. Nghệ an (乂安) thật là cái dải lưng, chớ nên quên.

Tuyên quang, Thái nguyên (宣光，太原) cũng là thượng lưu, nhưng đất xấu dân ít, sợ chưa phải là đáng quí.

Gia định (嘉定), An quảng (安廣), Thuận hóa (順化), Quảng nam (廣南), địa thế cũng là rộng rãi mà hiểm trở, phì nhiêu thì Gia định là nhất, nhưng mà cõi ở đông nam, về phía chân thiên hạ, không phải chỗ quí về việc dụng võ. An quảng, Quảng nam cũng vậy.

Ở phía bắc sông Nhị (珥河), chỗ giáp giới Kinh bắc và Lạng sơn (京北，諒山), thông phía đông, đạt phía tây, thật như là xương sống rắn. Mà phía bắc có căn bản của Cao bằng (高平). Đó cũng là đất hình thắng, nhưng tài phú không bằng xứ đông nam. Đó cũng là cái bệnh của anh-hùng!

Trên đây là bàn qua về hình thế của Thiên nam.

Đến như việc phế hưng, thì không phải vì đó. Cho nên từ khi sinh người đến giờ, sự hưng các đời vua thì Sơn tây có Hùng vương (雄王), Thanh hoa có Đinh (丁), Lê (黎), Hoàng Lê (皇黎), Kinh bắc có Lý (李), Sơn nam có Trần (陳), Hải dương có Mạc (莫), Quảng nam có Tây sơn (西山), Gia định nổi lên, đó là đất mà Vua ta bắt đầu ở đó. Các đất ấy cũng có hiểm, cũng có dễ, chứ không cần vì ở hình thế! Nhưng mà hình thế, đối với kẻ có nước cũng không nên bỏ qua.

1. Ở sách Giao châu dư địa chí bài này ấy có nhưng lược ngắn.

[NC: “Vua ta” ở đây là vua Gia Long, chứng tỏ bài viết vào đời Nguyễn. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 20 - TTNĐ 10 (trang bản thảo không đánh số)

Đầu trang: TTNĐ 10

Ấy vì, đế vương dấy lên, vốn vì đức. Nhưng hiểm là để giữ nước. Thánh kinh chép thế; xét như sau sẽ nghiệm: Cao bằng làm họ Mạc (莫) kéo dài; Hoành sơn (橫山) bảo toàn họ Thanh-hoa (Nguyễn P.) [?]; Thanh Tam vạn (三萬) giữ trọn đời tên Chất (質), Trấn ninh (鎮寧) dung cho Mật (宓 [?]); Ngọc bội (玉佩) là nơi giặc Ngụ [?] (五十 ?) nổi; Mường thanh (芒青) làm chỗ cho Thái quận (太郡); Định hóa giữ cho họ Vũ (武) (定化); Đương đạo làm yên Chánh Phụng (正奉) (當道). Lại như Phượng nhãn (鳳眼) là tổ của tụi Bích (碧), Vũ nhai (武崖) là hang của tụi Cúc (菊). Ấy đều nhờ ở địa thế.

[NC: “Nguyễn P.” có lẽ là Nguyễn Phúc (chúa Nguyễn, gốc Thanh Hóa). “Chất” có lẽ là Lê Duy Chất; “Thái quận” có lẽ là Hoàng Công Chất [?]. Các tên “Bích”, “Cúc”, “Chánh Phụng” là các thủ lĩnh khởi loạn thời Lê-Trịnh; người chép chưa xác định được. Chữ “(五十 ?)” do tác giả để dấu hỏi.]

Kẻ có nước nên lấy đó để ngừa răn, lo cho binh thiên hạ được nghỉ ngơi, dựng quốc gia cho trường cửu thì phải xét phép phong kiến (封建) đời xưa.

Các chỗ trên kia, và các châu ở Hưng hóa (興化): Ninh biên (寧邊), Mã nam (馬南), Chiêu phổ (昭普), Quỳnh nhai (瓊崖), Mai (枚), Mộc (木), Thuận (順), Thủy vĩ (水尾), các huyện Thanh xuyên (清川), Yên lập (安立), Trấn an (鎮安); các trấn hạt Gia định (嘉定), Thanh (清), Nghệ (乂), Quảng (廣), Thuận (順), Cao bằng (高平), Thái nguyên (太原), Tuyên quang (宣光), Lạng sơn (諒山), An quảng (安廣); các xứ địa hình như Lục ngạn (陸岸), Hữu lũng (右隴), Phượng nhãn (鳳眼) ở Kinh bắc (京北), Đương đạo (當道), Đông lan (東蘭), Tây lan (西蘭) ở Sơn tây (山西), Đông triều (東潮), Chí linh (至靈) ở Hải dương (海陽); nên đặt cái phiên bình (藩屏) để duy trì với nhau, thì quốc gia sẽ vững như Thái sơn, Bàn thạch, khó lay chuyển được.

Ta vững [?] thiển kiến bạc thức, vốn không đủ để bàn về hình thế cõi Thiên nam. Tạm thuật lại điều đã nghe để bàn lược vậy.

[NC: Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 21 - Trình lục yếu lược: mô tả và mục lục (trang bản thảo 9)

Đầu trang: 1; số trang bản thảo: 9

Trình lục yếu lược (程錄要畧) [Ghi tóm tắt các lộ trình]

Sách chép cũ, bản rất xưa. Giấy khổ rộng, đã vàng úa. Chữ lối cổ. Không húy chữ 宗, 時… Đây chắc là bản của công [?] đời xưa, còn lại. Chắc là ông Hoàng Thụy Chi [?], nguyên Tổng đốc, người làng Phù lưu, phủ Từ sơn biếu Viện Đông dương bác-cổ (coi thư cám ơn của P. Mus ngày 30/6/1931). Mục lục như sau:

[NC: “Không húy chữ 宗 (tông), 時 (thời)”: tức không kiêng tên húy vua Thiệu Trị (Miên Tông) và Tự Đức (Hồng Nhậm, tên tự Thì 時), nên đoán là bản chép trước các đời ấy. P. Mus là Paul Mus, học giả Trường Viễn Đông Bác Cổ.]

[NC: ở mục 5° và 6°, “TLYL” có lẽ là chỉ phần “Trình lục yếu lược ký” trong sách TTNĐ (các mục 18, 19 của TTNĐ ở trang bản thảo 4).]

Các trấn trong mục 8° (số tờ):

[NC: Càn Long 18 = 1753. Nửa dưới trang là chữ in VERRERIE DU NORD hiện ngược.]

Trang PDF 22 - Trình lục yếu lược: chú thích (trang bản thảo không đánh số)

Đầu trang: Trình lục Y.L 2

Chú thích

Sách Trình lục yếu lược này, là do Đàm Nghĩa Am góp nhặt cái tài liệu lại mà làm ra (xem TLYL Tự). Xong rồi ông lại nhập sách ấy vào bộ “Thiên tải nhàn đàm” và cho nên bộ này (A ) có thêm những mục từ số 10 trở xuống (xem mặt kia). Và trong khi biên tập bộ T.T.N.Đ. ông góp cả sách Địa dư chí (xem mục ấy) và thêm thắt vào nữa: như cái tựa (TLYL. tự), cái dẫn (TN. hình thế lược thuyết). Và nhất là mục Thăng-long đi nam thì chép kỹ lưỡng hơn ở (TLYL) nhiều.

[NC: Sau chữ “A” tác giả để trống chỗ ghi số hiệu sách. Phần còn lại của trang để trống; nửa dưới là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 23 - Trình lục yếu lược: Tựa (trang bản thảo 10)

Đầu trang: T.L.Y.L. 3; số trang bản thảo: 10

TRÌNH-LỤC YẾU-LƯỢC - Tựa

Bản cũ của Bác-cổ A 2717. có tựa nhưng rất ngắn. Trong sách Thiên tải nhàn đàm (千載閒談) có bài TLYL ký (程錄要畧記), chắc là bài tựa kia, nhưng đủ hơn. Sau đây tôi dịch bài ký ấy. Chỗ nào ở bài tựa kia có thì sẽ đánh dấu ngoặc kép [” ”].

Sách Trình lục (程錄) từ ta làm đã lâu.

Ban đầu, “lúc đời Vua năm thứ 4, Kỷ sửu [?] (”Ất sửu” 1805)” chiếu đạc các quan-lộ (“thông-lộ”) đi đông, tây, nam, bắc và các thông-lộ ở mọi trấn. Năm thứ 5 (1806) đạc xong (“Trình-lục tập thành”). Năm thứ 7, Mậu thìn (1808) ta mượn được một tập”: (đoạn sau, bài tựa viết nối “mà đầu đuôi chưa đủ. Biết rằng chưa thành sách. Muốn tiện sự xem vui riêng, ta tạm lấy thành Thăng long làm trưa mà đo bốn phía, để định số cách nhau ở bốn phương. Nay là năm thứ 9, Canh ngọ (1810) may lại mượn được đủ, để bổ cho trọn”). Từ Thanh về bắc.

[NC: Gia Long 4 là năm Ất Sửu (1805); chữ tác giả viết trước có lẽ là “Kỷ sửu”, sau ghi “Ất sửu” theo bài tựa bản A 2717. Sau chữ “chưa thành sách.” có một câu trong ngoặc bị gạch.]

Từ đó (Thanh hóa) về nam, tuyệt nhiên còn khuyết.

Ngày kia, bạn thân ta theo trưởng bộ quan (長部官) về chầu Phú xuân (có lẽ Nguyễn văn Thành ?), ta nhân đó, dặn tìm đoạn khuyết. Nhưng chỉ được một đoạn dịch-lộ, từ Cung Đồng hải (洞海) đến cửa tây bắc thành Phú xuân (富春). Còn từ Thanh hoa (清華) đến Đồng hải, cùng từ Phú xuân vào Nam, còn là chỗ khuyết. Ta lo rằng sách ấy, rất là khó đủ.

Năm thứ 8 (1809) lại có bạn thân, vì công cán, vào Phú xuân, ta lại dặn khẩn khoản. Nhưng chỉ được cái cương đường Phú xuân về nam, mà cái mục […] và các thông lộ ở các trấn từ Thanh hóa trở vào, vẫn còn khuyết.

Năm thứ 9 (1810) lại tìm được đoạn dịch lộ từ Thanh hoa đến Đồng hải.

“Muốn một nhà xem riêng làm vui ta bèn lấy thành Thăng long làm trưa mà đo ra bốn phía, để định số cách ở tứ phương. Và các thông lộ ở các trấn từ Thanh hóa trở ra, cương mục cũng lần lượt mà chép

[NC: Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 24 - Trình lục yếu lược: Tựa (tiếp) (trang bản thảo không đánh số)

Đầu trang: TLYL. 4

đủ. Còn từ đó (Thanh hóa) về nam, không có cách tìm ra mà lòng chưa yên.

Mấy năm Ất hợi (1815) Bính tí (1816) em đường đệ là Dực (翼 [?]) hầu án ở Phú xuân. Ta đinh ninh dặn dò. Nhân sao được sách Nhất thống chí (一統志) một bộ, đem về.

Trong ấy, cái mục dịch lộ từ Phú xuân trở vào nam cùng các thông lộ ở các trấn từ Thanh hoa trở vào, không có gì không đủ. Mà các số đinh, điền, tiền, lúa trong nước, cùng lương-lệ các nhật trình đi gấp tốt (cấp hành nhật trình lương lệ 急行日程糧例 [?]) [lệ lương cấp theo ngày đường khi đi gấp], cho đến cái hạn dịch lộ đi gấp, hay đi thường lại được em ta chép tỉ mỉ.

[NC: sau chữ 翼 có một chữ Hán nhỏ trong ngoặc, mờ, chưa đọc được […].]

Ta mừng khôn xiết, như được của báu đáng ngàn vàng. Nghĩ rằng sách Trình lục này, trải mười năm, năm lần tìm mới đủ. Tự cho rằng “Có chí thì nên (有志竟成), hoàng thiên không phụ (皇天不負)” thật là không phải sức người mà làm được.

Ngày thường, lấy tưởng tượng mà đi (tâm hành 心行) một vài lần, tưởng có thể làm câu chuyện trong duy-ốc (帷幄) [trong màn trướng].

Nhân lấy mà bổ vào. Đến như các đề trình do Nhất thống chí (一統志) chép, tôi để nguyên, không dụng chữa đến.

Thật là không biết là cuồng giản vậy (狂簡).

Gia long thứ 16, năm Đinh sửu (1817) ngày sóc

1. tháng mạnh thu (7) làm bài ký.

[NC: “cuồng giản” (狂簡): chí lớn mà sơ suất, lời tự khiêm. “Tháng mạnh thu” là tháng 7 âm lịch. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 25 - Giao Châu dư địa chí: chú thích và mục lục (trang bản thảo 11)

Số trang bản thảo: 11

GIAO-CHÂU DƯ ĐỊA CHÍ (交州輿地誌)

(Đời Minh Vĩnh lạc (永樂), cai tướng Mộc Thạnh (沐晟), Lý Phụ [?] (李輔) đánh Hồ Quí Li (胡季犛), xong rồi, soạn để hiến).

[NC: dấu [?] ở chữ “Lý Phụ” là do tác giả ghi (dấu hỏi đỏ ở trên).]

Chú thích. Sách này có bản cũ, ông Hoàng Thụy Chi (黃翠芝) cho Viện Bác cổ năm 1931. Trước đó ông Đàm “Nghĩa Am” (譚義庵) tác giả sách Thiên tải nhàn đàm cũng đã dùng và sao lại trong bộ sách TTNĐ này. Trong bài “Nhàn đàm tổng luận” viết năm 1810, ông “Nghĩa am” đã thấy rằng sách ấy không phải của tướng nhà Minh soạn ra cả. (xem

Mà chính tên “Giao châu dư địa chí” cũng là do “Nghĩa am” đặt ra. Theo bài tổng luận kia thì tên cũ sách ấy là “Dư địa chí” (輿地志) và có chú thích là do tướng minh soạn hiến. Ông “Nghĩa am” nghĩ rằng các tướng minh gọi nước ta (xem trong sách) là Giao châu, nên ông gọi sách ấy là “Giao châu dư địa chí”.

“Nghĩa Am” chép quyển ấy vào trong bộ T.T.N.Đ. Cho nên quyển GCDĐC của ông H.T.Chi gồm có nguyên phần GCDĐC cũ và dư-phần của TT.N.Đ. Mà trong nguyên phần cũng chỉ có một chính phần có thể thật là từ tướng Minh soạn ra. Sau này tôi kê mục lục bản G.C.D.Đ.C của H.T.Chi biếu, rồi trong ấy tách riêng chính phần, nguyên phần, dư phần.

[NC: H.T.Chi = Hoàng Thụy Chi. Ở trang bản thảo 9 (trang PDF 21) tên này đã được nhắc là người biếu sách cho Viện Đông Dương Bác cổ.]

MỤC LỤC

• Nhàn đàm tự (閒談序) [Tựa sách Nhàn đàm]
• Nhàn đàm tổng luận (閒談總論) [Bàn chung về sách Nhàn đàm]
• Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư dẫn (天南四至路圖書引)
• Phân dã cương vực (分野疆域) [Phân dã (ứng với sao) và cương vực] } chính phần (theo Đàm nghĩa am)
• Lý chí, tứ chí, bát chí (里至四至八至) [Số dặm tới bốn phía, tám phía] } chính phần
• Trung Châu xuất Giao Châu đạo (中州出交州道) [Đường từ Trung Châu ra Giao Châu] } (mực tím) (có tên đất theo Lê)
• Phụ lục tự Thăng Long tựu Lạng Sơn thành Nam Quan trình lộ (附錄自昇龍就諒山城南關程路) [Phụ lục: đường từ Thăng Long đến thành Lạng Sơn, ải Nam Quan]
• Sơn hành các điều lộ (山行各條路) [Các đường đi núi]
• Thiên Nam toàn đồ (天南全圖)
• Thiên Nam hình thế thuyết lược (天南形勢說畧)
• Tây Nam chư lân quốc đồ (西南諸鄰國圖)
• Thăng Long cộng thập tam tuyên đồ (昇龍共十三宣圖) [Bản đồ Thăng Long cùng mười ba thừa tuyên]
• Nam hành trình lục (南行程錄) (lục, thủy, hải, hải môn, tiến kinh 陸，水，海，海門，進京 [?]) [đường bộ, đường sông, đường biển, cửa biển, về kinh]
• Nam hành địa diện đồ bản (南行地面圖版) (tự Thăng Long chí Cao Miên quốc 自昇龍至高綿國) [Bản đồ mặt đất đi về nam, từ Thăng Long đến nước Cao Miên]
• Đại Thanh hội điển (大清會典)
• Kinh thế trường biên (經世長編) (Tàu)
• Ngã Việt thế thứ (我越世次)
• Hồi kinh nhật trình (回京日程) [Lộ trình ngày đường về kinh].

[NC: Trong bản thảo, ba mục Phân dã cương vực, Lý chí…, Trung Châu xuất Giao Châu đạo được móc lại, ghi “chính phần (theo Đàm nghĩa am)” và dòng mực tím “(có tên đất theo Lê)”. Một đường chấm dọc bên phải bao từ mục Phân dã cương vực đến mục Nam hành địa diện đồ bản, ghi “nguyên phần”. Bốn mục cuối (từ Đại Thanh hội điển) không ghi chú; theo lời tác giả ở trên, đó là “dư phần”. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 26 - Giao Châu dư địa chí: Phân dã cương vực, Lý chí (trang bản thảo không đánh số)

Đầu trang: Giao châu ..2

Nay xét Phần chính.

I. Phân dã cương vực (分野疆域) [Phân dã (vùng sao ứng với đất) và cương vực]

Theo Văn hiến thông khảo (文獻通考), Giao châu ở vào thứ (次) “Khiên ngưu (牽牛), Vụ nữ (婺女)”. Ba quận Giao chỉ (交趾), Cửu chân (九真), Nhật nam (日南) đều ở đó. Theo Đường thư (唐書) thì ở thứ Thuần vĩ (鶉尾). Chưa biết là ai phải. Nay Sơn tây, Kinh bắc trở lên (山西京北) là Giao chỉ. Các xứ Sơn nam (山南), Hải dương (海陽) là Cửu chân (九真); Thanh hóa (清化), Nghệ an (乂安) là Nhật nam (日南).

[NC: ở lề trái, mực tím, có chữ 獻 ghi lại cho rõ chữ trong tên sách Văn hiến thông khảo.]

Đông tây cách nhau 880 dặm, Nam bắc cách nhau 2300 d.

II. Lý chí, tứ chí, bát chí (里至四至八至) [Số dặm tới bốn phía, tám phía]

Phía đông đến phủ Phụng hóa (奉化), huyện Dao thủy (膠水) ở cửa bể Dao thủy. 320 dặm. Phía tây đến Vân nam (雲南) Lão qua (老撾), tuyên úy ti (宣慰司) [?] 560 dặm. Phía nam đến Chiêm thành (占城) 1900 dặm. Phía bắc đến h. Bằng tường (憑祥) (廣西，思明) 400 dặm [Quân đi Đ-T 27 ngày, N.B 76 ngày]

[NC: 膠水 đọc là Giao thủy; tác giả ghi âm “Dao thủy”. Đ-T = đông tây; N.B = nam bắc. 廣西，思明 = Quảng Tây, (phủ) Tư Minh.]

b, Kể từ Long biên

Đông đến bể. Tây đến Lão qua, nam đến bể, Bắc đến Bằng tường (老撾，憑祥), có 470 dặm. Đông nam đến bể, đông bắc đến Khâm châu (欽州) (廣東) 1000 dặm. Tây nam đến Chiêm thành 2400 dặm. Tây bắc đến phủ Thuận an (順安) (廣西) 1500 dặm. Tây nam [?] đến Nam kinh Giang nam (南京江南) qua Quảng Tây có 7720 d. qua Quảng đông có 6.620 dặm.

Chí lược nói rằng: Tống Văn đế (宋文帝), đời Nguyên gia (元嘉), nam chinh Lâm ấp (林邑), dựng biểu đo mặt trời; mặt trời ở về phía bắc biểu 7 tấc 2 phân [?], giao-ảnh ở phía nam 3 tấc 3 [?]. Giao châu (交州) cách Lạc thủy (洛水) hơn 7000 dặm, đó là vì núi sông quanh co; chỉ dùng biểu mà tính thì chỉ 6.000 dặm. Đời Đường Khai nguyên (唐開元) thứ 12 ( ) đo bóng ở Giao châu nhằm ngày Hạ chí cũng thấy bóng ở phía nam 3 tấc 3 ph. như đời Nguyên gia.

[NC: tác giả để trống trong ngoặc năm dương lịch của Khai Nguyên 12 (= 724).]

Vương Sung Luận hành (王充論衡) nói: Nam quan [?] cách sông Lạc chừng 10.000 dặm. Lý Thuyên (李筌) nói: “An nam đến

[NC: Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 27 - Giao Châu dư địa chí (tiếp) (trang bản thảo 12)

Đầu trang: Giao châu 3; số trang bản thảo: 12

Trường an (長安) có 7.250 dặm. Mạnh [ ] (孟琯) nói: “đo bóng bốn phương thấy An nam vừa ở cuối đất Trung quốc mà thôi. Nay từ La thành (羅城) đến Kim lăng Giang lăng (金陵，江陵) ước chừng 115 trạm, tính thành hơn 7.700 dặm. (Từ Kim lăng đến Yên kinh (燕京) có 2.226 dặm - Mỗi trạm = 67 dặm)

[NC: Tác giả để trống chỗ phiên âm chữ thứ hai của tên 孟琯 (Mạnh Quản).]

III. Từ Trung châu đi Giao châu

(xem Trung Việt)

[NC: Phần còn lại của trang để trống; nửa dưới chỉ có chữ in VERRERIE DU NORD hiện ngược.]

Trang PDF 28 - Trang trắng

[Mặt sau của tờ trước: chỉ có giấy tiêu đề in sẵn VERRERIE DU NORD, Hanoi, le … 194..; nét chữ tờ bên kia hiện qua giấy. Không có chữ viết.]

Trang PDF 29 - Bằng trình thản bộ; Thông quốc dịch điếm; Nam hải du trình thông chí (trang bản thảo 13)

Số trang bản thảo: 13

Bằng trình thản bộ (鵬程坦步) [Bước phẳng trên đường chim bằng] - A 802

Là một sách chép mới, kiểu giấy riêng Viện Bác-cổ. Sách gồm nhiều bài chép hành trình. Có lẽ kẻ sao đã góp nhặt các nơi lại và bịa tên sách.

[NC: Các trấn trong mục 3: Kinh Bắc, Sơn Nam, Sơn Tây, Hải Dương, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hưng Hóa. “(Giả)” có lẽ tác giả muốn nói phần này là do người sao thêm vào, không phải của sách gốc.]

Thông quốc dịch điếm (通國驛站) [Các trạm dịch trong cả nước] A 482

Là một sách chép lại, giấy của Viện Bác-cổ.

Chỉ chép dịch lộ. Lấy Quảng đức làm trung ương. Chép tên các điếm trạm và số tầm. Theo tên và số tầm thấy giống mục Dịch lộ (1817) sau này. Các tên Quảng đức, Thanh bình còn có, vậy trước đời Minh mạnh 3.

NAM-HẢI DU-TRÌNH THÔNG CHÍ A 1246

(Xem Cửa bể)

[NC: tác giả không viết chữ Hán của tên sách; có lẽ là Nam hải du trình thông chí (南海遊程通志) [?]. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 30 - Trang trắng

[Mặt sau của tờ trước: chỉ có giấy tiêu đề in sẵn VERRERIE DU NORD, Hanoi, le … 194..; nét chữ tờ bên kia hiện qua giấy. Không có chữ viết.]

Trang PDF 31 - An Quảng - Bạch Long Vĩ (trang bản thảo 14)

Đầu trang: An quảng 1..; số trang bản thảo: 14

Chữ trên hình: An (chữ viết tắt An quảng, bị gạch chân/che một phần).

AN-QUẢNG - BẠCH-LONG-VĨ

[NC: Bảng không có tiêu đề cột; cột số có lẽ là số tầm. Cột chữ Hán ở đây phần lớn là chữ Nôm (tên nôm của các địa danh); những chữ Nôm không chắc được ghi kèm [?].]

Một bài đề: Năm Quang thuận thứ 9, mùa xuân tháng 2, ta thân dẫn lục sư, duyệt võ ở sông Bạch đằng. Ngày ấy gió hòa, cảnh đẹp. Bể không dậy sóng. Ta bèn dong bể Hoàng hải (黃海) tuần xứ An bang (nay là An quảng). Dừng quân ở dưới núi Truyền đăng. Thơ rằng:

Quang Thuận cửu niên xuân nhị nguyệt, dư thân suất lục sư duyệt võ vu Bạch Đằng giang, thị nhật phong hòa cảnh tễ. Hải bất dương ba. Nãi phiếm Hoàng hải tuần Quảng [An] bang. Trú sư vu Truyền Đăng sơn hạ. Kỳ thi vân: Cự tẩm uông dương triều bách xuyên. Loạn sơn kỳ bố bích liên thiên. Tráng tâm sơ cảm hàm [?] tam đoạn [?] (1), tín thủ cầm đề điện [?] nhị quyền [?]. Thần (2) bút [?] cự cơ tồn [?] hổ lữ, Hải đông phong toại tức lang yên. Thiên Nam vạn cổ sơn hà tại, chính thị tu văn yển võ niên. Thiên Nam động chủ đề.

(光順九年春二月，余親率六師閱武于白藤江，是日風和景霽。海不揚波。乃泛黃海巡廣安邦。駐師于傳燈山下。其詩云：巨浸汪洋朝百川。亂山碁布碧連天。壯心初感咸[?]三段[?]，信手擒提奠[?]二權[?]。神筆[?]柜机[?]存[?]虎旅，海東烽燧息狼烟。天南萬古山河在，正是修文偃武年。天南洞主題)

Dịch: (lời tựa tác giả đã dịch ở trên) Bài thơ: Biển lớn mênh mông, trăm sông chầu về; núi non bày ngổn ngang như quân cờ, xanh biếc liền trời. Lòng tráng sĩ mới cảm … [?]; tay … [?]. … quân hổ, ở bể đông khói lửa báo giặc đã tắt. Núi sông trời Nam muôn thuở còn đó, chính là năm sửa văn dẹp võ. Thiên Nam động chủ đề.

Ở lề phải, móc ghi dị bản: 1 股 [?]; 2 𡰥 [?]; 一統志 (Nhất thống chí).

[NC: Đây là bài thơ của vua Lê Thánh Tông (hiệu Thiên Nam động chủ) khắc ở núi Bài Thơ (Hạ Long), năm Quang Thuận 9 (1468). Câu 3-5 tác giả chép chữ thảo, người chép chưa đọc chắc; số (1), (2) đánh dấu chỗ dị bản ghi bên lề theo Nhất thống chí.]

Một bài đề: Thời điều ngọc chúc, tuế nhẫm kim nhương. Thích vạn vụ chi dư nhàn, thức nhất du chi hữu độ. Dư suất lục sư, giá dư hoàng lâm vu Đông minh. Lãm đảo dữ chi như họa [?]. Giao thất [?] trừng thanh. Diệu thủy bộ chi như lôi [?], hổ sư hùng tráng. Đan thần dật hứng. Trì trúc dũng sinh [?]. Viên thuật đề nhai di vận. Trác tựu thất ngôn, vĩnh lưu vu thạch. Kỳ thi vân: Minh bột vô nhai hối [?] tổng xuyên. Sơn liên lam [?] thủy thủy liên thiên. Thần kỳ mạc trạng an bài chưởng, tạo [?] nhuận nan danh hóa dục quyền. Đại viễn thượng di […] […] xú [?], xuân quang điệp kiến lạn hoa [?] yên. Tái tuân nhất dự […] duyệt. Quần thứ hàm ca hải yến niên. Nhật Nam Trịnh chủ (chắc là Nguyên chủ 元主) đề. Bảo Thái Kỷ dậu trọng xuân sơ thất nhật.

(時調玉燭，歲稔金穰。適萬務之餘閒，式一遊之有度。余率六師，駕艅艎臨于東溟。覽島嶼之如畫[?]。蛟室[?]澄清。妙水步之如雷[?]，虎師雄壯。丹神逸興。池竹湧生[?]。爰述題崖遺韻。琢就七言，永留于石。其詩云：溟渤無涯匯[?]總川。山連藍[?]水水連天。神奇莫狀安排掌，造[?]潤難名化育權。代遠尚遺[…][…]臭[?]，春光疊見爛花[?]烟。載遵一豫[…]悅。群庶咸歌海晏年。日南鄭主（chắc là 元主）題。保泰己酉仲春初七日)

1729 - Trịnh Cương

Dịch: Bốn mùa hòa thuận, năm được mùa lúa vàng. Nhân lúc muôn việc rảnh rang, làm một cuộc chơi có chừng mực. Ta dẫn sáu quân, ngự thuyền lớn tới bể Đông. Ngắm đảo nhỏ như tranh vẽ … quân hổ hùng tráng … Bèn theo vần thơ cũ đề trên vách đá, gọt thành bài bảy chữ, để lưu mãi trên đá. Thơ rằng: Bể cả không bờ, thu nhóm muôn sông; núi liền nước biếc, nước liền trời. Thần kỳ không tả xiết, (như ai) bày trên bàn tay; ơn thấm khó gọi tên, quyền hóa dục … Muôn dân đều ca năm biển lặng. Chúa Trịnh nước Nhật Nam đề. Ngày mồng bảy tháng hai năm Kỷ dậu niên hiệu Bảo Thái.

[NC: Chữ ở đây viết tay khá thảo, nhiều chữ người chép chưa đọc chắc; nên đối chiếu với bản khắc đá núi Bài Thơ hoặc Đại Nam nhất thống chí. “Nhật Nam Trịnh chủ” tức Trịnh Cương; Bảo Thái Kỷ dậu = 1729 (tác giả ghi 1729 ở lề phải, và tên “Trịnh Cương” viết thêm phía dưới).]

Trang PDF 32 - An Quảng 2 (trang bản thảo không đánh số)

Đầu trang: An quảng 2.

[NC: ở dòng “Ao Hanh”, tác giả gạch chữ “Đình” (Ao Đình Hanh). Ở dòng “Núi đầu Mỏi”, chữ “Mỏi” viết đè, phía trên ghi thêm “ỏi” [?].]

Bài thơ của vua Lê Thánh Tông (tác giả chép bằng quốc ngữ, xen chữ Nôm):

Đôi răng cửa Lục có thầy tiêu. Ngồi tựa Câu lơn (句 [?]) nghe mõi (蟒 [?]) kêu. Chuông kích (劇) phó cho thằng nộm (傖 [?]) đóng (棟 ?), Đền tàn để mặc cái dơi khêu. Phẳng da trời sương lạt móc Dò dốn bể sóng in rêu. Dù ai mà hỏi bao nhiêu tuổi Non nước bao nhiêu tuổi bấy nhiêu.

[NC: Đây là bài thơ Nôm vịnh núi Thầy Tiêu (Hạ Long), tương truyền của Lê Thánh Tông. Các chữ Nôm tác giả ghi kèm rất thảo, chưa đọc chắc; dấu “?” sau 棟 là do tác giả ghi.]

[NC: ở dòng “Núi Hỏi hứa”, tác giả gạch chữ “Phạm” và viết “Hỏi” [?] bằng mực tím phía trên. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 33 - Bắc Kỳ thủy đạo 1 (trang bản thảo 15)

Đầu trang: Bắc Kỳ thủy đạo 1; số trang bản thảo: 15

[NC: Cột chữ Hán ở các bảng thủy đạo có nhiều chữ Nôm: ngã ba (我巴), cầu cháy (求烓 [?]). Cột số có lẽ là số tầm. Số trong ngoặc sau tên đường là tổng số tầm.]

THĂNG LONG - THỦY VĨ (163.511)

[NC: “giáp Nội địa”: giáp đất Trung Quốc (Vân Nam).]

THĂNG LONG - BẢO LẠC (162.589)

[NC: “[Xem /6]”: xem dòng 6 của trang (theo cách tra cứu tác giả nói ở Mục lục).]

THĂNG-LONG - CỬA BIỂN (67.173)

[NC: Tên đường gạch chữ “Biển” viết đè [?]; tổng số 67.173 trùng với ghi chú “Đi cửa Liêu 67.173”. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 34 - Bắc Kỳ thủy đạo 2 (trang bản thảo không đánh số)

Đầu trang: Bắc Kỳ đường thủy 2

THĂNG-LONG - CẦU CHẦU

[NC: Tiêu đề viết “CẦU CHẦU” (dấu huyền), trong bảng viết “Cầu châu” (求珠).]

THĂNG LONG - HẢI DƯƠNG

[NC: Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 35 - Bắc Kỳ đường thủy 3: sông Nguyệt Đức (trang bản thảo 16)

Đầu trang: Bắc Kỳ đường thủy 3; số trang bản thảo: 16

SÔNG NGUYỆT-ĐỨC

[NC: Các chữ a, b, c, d khoanh tròn đỏ trong bản thảo.]

[NC: “Mỏ Kẽm”, chữ Hán 白鉛壙 [?] nghĩa là mỏ chì trắng (kẽm). Ở mục (b), dòng thứ hai tác giả gạch tên “Ngã ba Tre” nhưng để lại chữ Hán và ghi chú. “[X/10]” = xem dòng 10. Ở mục (d), dòng cuối tác giả viết “Mỏ Kẽm” đè lên chữ khác.]

THĂNG-LONG - CỬA HOA-PHONG

[NC: Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 36 - Trang trắng

[Mặt sau của tờ trước: chỉ có giấy tiêu đề in sẵn VERRERIE DU NORD, Hanoi, le … 194..; nét chữ tờ bên kia và vết ấn son của trang sau hiện qua giấy. Không có chữ viết.]

Trang PDF 37 - Sông lớn: vè các sông Bắc Kỳ (trang bản thảo 17)

Số trang bản thảo: 17

[NC: Ấn son vuông, chữ triện, giống ấn ở trang bản thảo 1 (trang PDF 7); người chép chưa đọc chắc.]

Sông lớn (Địa đồ sở Địa dư)

(Rút ở sách Dịch lộ phụ hành trình (易路附行程) [?] A 1979)

[NC: “Địa đồ sở Địa dư”: có lẽ là bản đồ của Sở Địa dư (Service géographique) thời Pháp. Tên sách chữ Hán viết thảo, chưa đọc chắc. Bài vè lục bát chép bằng quốc ngữ, tên sông viết hoa; cột bên phải là chú thích của tác giả: tên tỉnh (chữ Hán, gạch chân, kèm số nhỏ) và tên các sông bằng chữ Hán/Nôm (滝 = sông, 𨷯 = cửa).]

[NC: Các chữ viết hoa (NHỊ, ĐÁY, PHỦ LÝ…) là tên sông, tác giả viết hoa nét đậm. “Roay-đô” phiên âm tiếng Pháp arroyo, “Ri-vi-e” là rivière, “Ca-nan” là canal. Chữ ở cột phải viết nhỏ và thảo, nhiều chữ Nôm chưa đọc chắc. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 38 - Sông lớn (tiếp) (trang bản thảo không đánh số)

Xin bạn ai thuộc lấy làm lòng Kiếm năm ba chữ để phòng có khi.

[NC: Hai câu cuối viết cách ra, là câu kết bài vè. Một số chữ Hán/Nôm ở cột phải viết thảo, chưa đọc chắc. Góc trái trên có vết ấn son của trang trước in sang. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 39 - Bình Định - các đồn (trang bản thảo 18)

Đầu trang: Bình định 1.; số trang bản thảo: 18

BÌNH-ĐỊNH - các đồn

(TTNĐ không chép)

[NC: Số thứ tự 1°, 2° khoanh tròn đỏ trong bản thảo. Cột số có lẽ là số tầm. Một số địa danh viết bằng chữ Nôm.]

[NC: Ở dòng “Núi Tây sơn”, chữ trước “Đá đa” bị gạch. Ở dòng “Sông Thiện hiếu”, chữ 路 viết riêng một dòng dưới chữ “Tân an”. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 40 - Bình định 2

Đầu trang: Bình định 2

[NC: Bảng lộ trình 4 cột: địa danh | chữ Hán | số tầm | ghi chú. Số khoanh đỏ là số thứ tự đường. Trong trang có nhiều chữ Nôm (tên chợ, cầu, cây). Chữ “chợ” tác giả viết bằng một dạng chữ Nôm (trên như 耳口, dưới như 巾); ở đây chép theo dạng thường gặp 𢄂 [?].]

[NC: Bên lề trái, cạnh dòng “Vĩnh thế” của đường ③ và ④, có ký hiệu vẽ tay (giống dấu chỉ đường rẽ). “34/18”, “34/s 12”: tham chiếu tới mục “TL đi nam” (Thăng long đi nam), trang 34, dòng 8, 12. Chữ “核” tác giả dùng như chữ Nôm “cây”.]

Trang PDF 41 - Bình định 3

Đầu trang: Bình định 3; số trang bản thảo: 19

[NC: Ở dòng “Chợ Hòa Mỹ”, tác giả viết “Hòa nghĩa” rồi viết chữ “Mỹ” lên trên. Bên lề trái cạnh nhóm ⑤, ⑥, ⑦ có ký hiệu vẽ tay như ở trang trước. Nhiều tên bến, cầu ở cột ghi chú viết bằng chữ Nôm, nhiều chữ chưa đọc được.]

Trang PDF 42 - Bình định 4

Đầu trang: Bình định 4

[NC: Bên lề cạnh dòng “Sông Hội tỉnh” đầu có dấu, và số “9a” ghi trước “Ấp Phú hòa”; dòng “Chợ Hội tỉnh” có số “a” khoanh đỏ. Ghi chú dài ở dòng “Sông Hội tỉnh” đầu tiên được viết kéo xuống ngang các dòng dưới, có ngoặc ở lề nhóm các dòng này.]

Trang PDF 43 - Bình định 5

Đầu trang: Bình định 5; số trang bản thảo: 20

[NC: Bên lề trái cạnh nhóm 11° có ký hiệu vẽ tay như các trang trước.]

Trang PDF 44 - Bình định 6

Đầu trang: Bình định 6

[NC: Từ đây trang chia hai cột: bên trái là nhánh “Về Tây”, bên phải là nhánh “Về Nam”.]

(Về Tây) - 390

(Về Nam) - 7.215

a) (về tây) - 5.776

b) (về nam) - 2.273

[NC: Bên lề trái cạnh nhóm 13° có ký hiệu vẽ tay như các trang trước.]

Trang PDF 45 - Bình định 7

Đầu trang: Bình định 7; số trang bản thảo: 21

[NC: Bên lề trái cạnh các nhóm 14°, 15°, 16° có ký hiệu vẽ tay như các trang trước. Ở dòng “Cửa Kim bồng”, tác giả viết 金蓬海 ở cột chữ Hán và chữ 門 ở đầu cột ghi chú, tức Kim Bồng hải môn.]

Trang PDF 46 - Bình định 8

Đầu trang: Bình định 8

[NC: Tiếp hai đường rẽ ở Đường cát Lâm đê (nhóm 16°, trang trước). Phần đầu trang chia hai cột: bên trái “a) Đường đi về Bắc”, bên phải đóng khung “b) Đường đi Tây”.]

a) Đường đi về Bắc - 3.567

b) Đường đi Tây - 950

[NC: Bên lề trái cạnh nhóm 17° có ký hiệu vẽ tay như các trang trước. Phần dưới trang bỏ trống; chỉ có tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 47 - Bình Hòa 1

Đầu trang: Bình Hòa 1; số trang bản thảo: 22

BÌNH-HÒA

[NC: Ở dòng “Ngã ba đồn cũ”, chữ 苗 có lẽ là dạng viết tắt tác giả dùng cho chữ “cũ” (舊 [?]); cụm 我巴 là chữ Nôm “ngã ba”. Ở dòng “Phúc lộc tây”, chữ 西 viết lệch sang cột ghi chú.]

Trang PDF 48 - Trang trắng

[Mặt sau tờ trước: chỉ có tiêu đề in sẵn VERRERIE DU NORD, Hanoi, le … 194..; nét chữ trang Bình Hòa 1 hiện ngược qua giấy. Không có chữ viết.]

Trang PDF 49 - Bình Thuận 1

Đầu trang: Bình Thuận 1; số trang bản thảo: 23

BÌNH-THUẬN - PHAN-RANG

[NC: Từ đây chia hai cột, ngăn bằng một nét dọc: bên trái là nhánh rẽ Tây bắc, bên phải là nhánh đi về tây (464).]

(rẽ Tây bắc) - 1.703

(đi về tây) - 464

Trang PDF 50 - Bình Thuận 2

Đầu trang: Bình Thuận 2

[NC: “x.” = xã, “th.” = thôn. Các chữ 港, 次 ở cột ghi chú có lẽ là phần cuối tên: Ma Văn hải cảng, Bắc Chử tân thứ [bến đò Bắc Chử].]

(Tiếp ghi chú về Miếu Hải thần:) Người ta nói rằng năm Bính ngọ (1786), ngày mồng 2 tháng 2 thấy một đoạn xương sống cá voi vào đó. Nhân thường [?] đóng vào tên Văn tài (文才) báo dân lập miếu thờ. Khách có thơ rằng:

Nguyên thị phù sinh quán thủy cung, Thân tài xuất loại chúng nhân tông. Lượng hoằng thổ nạp thôn [?] giang chử, Vĩ trạo tung hoành nhậm bắc đông. Thương hải ngoại vi quần vật trưởng, Phong đào trung hữu tế [?] nhân công. Duy dư hải chử di từ tại, Vạn cổ danh truyền thủy quốc ông [?].

(元是浮生貫水宮，身材出類衆人宗。量弘吐納吞[?]江渚，尾掉縱橫任北東。滄海外為群物長，風濤中有濟[?]人功。惟餘海渚遺祠在，萬古名傳水國翁[?]。)

Dịch: Vốn là loài sống nổi, đứng đầu chốn thủy cung; thân hình vượt loài, được muôn người tôn kính. Sức lượng rộng lớn, thở hút nuốt cả sông bãi; đuôi quẫy ngang dọc mặc sức bắc đông. Ngoài biển xanh làm trưởng muôn loài; giữa sóng gió có công cứu người. Nay chỉ còn ngôi đền cũ nơi bãi biển; muôn đời danh truyền là “Ông” nước thủy quốc.

[NC: chữ thứ 6 câu 6 bị dấu in đè, đọc là 濟 [?]; chữ cuối bài tự dạng giống 翁, hợp vần với 宮, 宗, 東, 功 (cá voi được gọi là “Ông”).]

Trang PDF 51 - Bình Thuận 3

Đầu trang: Bình Thuận 3; số trang bản thảo: 24

[NC: Ở dòng “Ngã ba Sơn hải” có chữ gạch xóa giữa câu; đã bỏ qua.]

Trang PDF 52 - Bình Thuận 4

Đầu trang: Bình Thuận 4

[NC: Phần còn lại của trang để trống; nét chữ trang trước hiện ngược qua giấy, nửa dưới có tiêu đề in VERRERIE DU NORD.]

Trang PDF 53 - Bình Thuận - Công đường (1)

Số trang bản thảo: 25

BÌNH-THUẬN - Công đường

Đồn doanh tam ngũ liệt giang biên, Tiến chỉ cơ quan tại vạn toàn. Thiên tuấn [?] hoàng [?] cừ lâm thủy thứ,

(屯營三五列江邊，進止機關在萬全。天浚[?]潢[?]渠臨水次，)

[NC: Bài thơ còn tiếp ở trang sau. Ở dòng Bình thủy th., tác giả ghi “1772 ?” (năm Nhâm Thìn); “từ thừa sai phu” chưa rõ nghĩa, có lẽ là đặt phu coi giữ đền [?].]

Trang PDF 54 - Bình Thuận - Công đường (2)

Đầu trang: Bình Thuận […]

Lũy trận nham sách trĩ sơn điên. Ngã quân khí tráng hoàn [?] cường vi, Tây tặc tâm hàn tuyệt tái yên. Bất chiến cổ lai xưng thượng sách, Hà [?] thuận [?] xuyến [?] thảo [?] cộng [?] quyền kiên [?].

(壘陳岩柵峙山巔。我軍氣壯完[?]強圍，西賊心寒絕塞煙。不戰古來稱上策，何[?]順[?]串[?]草[?]共[?]權堅[?]。)

Dịch (cả bài): Doanh trại ba năm dãy bày bên sông; tiến dừng mưu cơ đều vẹn toàn. Kênh hào sâu ven bến nước; lũy, trại đá dựng trên đỉnh núi. Quân ta khí mạnh, vòng vây vững chắc; giặc Tây (Tây Sơn) lạnh lòng, khói nơi ải xa tắt hẳn. Không đánh mà thắng, xưa nay vẫn gọi là thượng sách; [câu cuối chưa đọc chắc].

[NC: Câu cuối bài viết nhanh, nhiều chữ chưa chắc; không dịch để tránh đoán.]

(Tiếp ghi chú dòng Giang tây th.:) Lên 17.072T đến cuối núi Vó lò (蹄 [?] 炉山), xuống 9.090 vào sông Lương (粮江).

1. Đi về nam 1024 đến Quán Cây Xuy ba (核 […] 巴); 1166 đến sông Lão hoàng (滝 [?] 黃) rộng 14, (lên đến cuối núi Nha xuất [?] (芽 […] 山), chảy vào sông Phố Dày [?] (庯踏)); 526 đến Suối Môn (溪 [?] 門) rộng 10T; 1019T đến Thôn Bình lâm (平林).

[NC: Bên lề trái dòng “Ngã ba Nghi chỉ” có ghi thêm 庯踏上道 (Phố Giầy thượng đạo [đường trên Phố Giầy]). Dãy số “5.543 + 443 + …” là các chặng cộng lại, dẫn tới mục “TL đi Nam” trang 45 dòng 21.]

Trang PDF 55 - Bình Thuận (tiếp)

Số trang bản thảo: 26

2. Đi về Đông 4275 đến xã Sơn thủy (山水), gặp dịch-lộ (驛路).
3. Đi thẳng về nam 1534 đến Cầu Cù chi (糾 [?] 支 [?]), dài 4 tầm; 1.100T đến Suối Tre (溪 […]), dài 5T; 1.790 Cầu Độc mộc (獨木), dài 5T (cầu một ván 沒板); 524 đến Phan thiết (潘 […]), đường trạm cũ Phan thiết (潘 […]).

[NC: Từ dòng “Ngả ba” chia hai cột: bên trái là đường tiếp tục, bên phải là nhánh “Đi về tây”.]

Cột trái:

Cột phải - Đi về tây:

[NC: Bên lề trái dòng “Cõi Ma li thượng đạo” có ghi lại 麻離上道. Chữ 苗 lại được dùng cho “cũ” như ở trang Bình Hòa 1.]

Trang PDF 56 - Bình Thuận 8

Đầu trang: Bình Thuận 8 [?]

[NC: Trang chia hai cột bằng nét dọc: bên trái là đường chính (dưới núi), bên phải là đường phía Bắc.]

Đường chính (dưới núi) - 3.683

Đường phía Bắc - 8.577

Trang PDF 57 - Cao Bằng 1

Đầu trang: Cao Bằng 1; số trang bản thảo: 27

CAO-BẰNG - THÁI-NGUYÊN (14.165)

CAO BẰNG - LẠNG SƠN

(Xem Lạng sơn Cao bằng ở mục T.L đi Bắc)

CAO BẰNG - ải Tư Tâm - AN BÌNH

(Xem T.L đi Bắc (Cao bằng))

[NC: Phần còn lại của trang để trống; nét chữ trang sau hiện ngược qua giấy.]

Trang PDF 58 - Cao Bằng 2

Đầu trang: Cao Bằng 2

CAO-BẰNG - ải Bình Vu - TIỂU TRẤN AN (21.717)

[NC: Tác giả đã gạch bỏ một dòng “Phố Cao bằng đò 高平庯 887 - Sông rộng 72T” ở trên dòng “Ngã ba Hà Hoàng” và viết lại ở vị trí đúng phía dưới; ghi chú “Một chi tới núi Trống lan…” có mũi tên chỉ về dòng Ngã ba Hà Hoàng. “Phục ba” là Phục Ba tướng quân Mã Viện. Tiểu Trấn An là đất Quảng Tây (Trung Quốc).]

Trang PDF 59 - Các cửa bể Thanh Nghệ Thuận Quảng (1)

Số trang bản thảo: 28

Các cửa bể Thanh Nghệ Thuận Quảng

Thanh Nghệ Thuận Quảng chư hải môn (清乂順廣諸海門) [Các cửa biển Thanh Hóa, Nghệ An, Thuận Hóa, Quảng Nam]

[NC: Đây là phần chép/dịch mục số 10 của TTNĐ (tờ 26a): Thanh Nghệ Thuận Quảng chư hải môn hình thế danh thắng tích.]

1. THẦN-PHÙ (神符) - Có Kênh Lẫm [?] (凜港 [?]) thông với Hổ hà (虎河). Bên hữu có núi Tiêm thạch (尖石), tên ở núi Chiếc đũa (隻 […]), ở trước dòng nước từ cửa chảy ra. Đời Hùng vương (雄王) có đạo sĩ tên La viện (羅 [?] 援). Vua nam chinh, đến đó. Bị gió ngược hơn tháng. Vua trông giời, sai Viện cỡi thuyền đi trước. Vì thế, bể không sóng. Quân vua đi qua khỏi. Lúc khải hoàn, Viện đã chết. Vua hạ chiếu phong làm Yểm lãng chân nhân (壓浪真人) [Vị chân nhân dẹp sóng], lập đền ở phía nam cửa bể, dưới chân núi Khiêu sơn (跳山), trong tự điển, liệt vào hạng trung đẳng thần. Sau gia tước vương. Cuối Trần, Hồ Quí Ly (胡季犛) xưng làm Tổ chương hoàng đế (祖章皇帝), mặc áo bồ hoàng (蒲黄 [?]), ra vào dùng 12 long xa [?]. Đến lúc lên ngôi, nghe tin quân Minh tới xâm, sai mang đá lấp kênh Lẫm, để ngăn thủy đạo. Làm không được bèn lui quân. Lại truyền rằng Từ Thức (徐式) đi chơi cửa Thần phù, gặp tiên. Vì đó mà gọi cửa là Cửa Tiên hôn (仙婚門). Năm Hồng đức đầu (洪德), Canh dần (1470), vua Thánh tông đi đánh Chiêm thành, dừng quân ở đó. Ngự chế rằng:

Xuyên vân hiệp kính nhất điều vu, Liễn giá du xa tác viễn du. Địa tuấn giang trì thông thượng quốc, Thiên tương chỉ trụ chướng đồi lưu. Chương hoàng tải bồ [?] điền hà thạch, Tốn [?] bát khinh thừa áp lãng chu. Thử khứ giang môn tam thập cửu, Kế trình hà nhật đáo Ô châu.

(穿雲峽徑一條紆，輦駕輶車作遠遊。地浚江池通上國，天將砥柱障頹流。章皇載蒲[?]填河石，巽[?]撥輕乘壓浪舟。此去江門三十九，計程何日到烏州。)

Dịch: Đường hẻm xuyên mây một dải quanh co, xe liễn xe nhẹ làm cuộc đi xa. Đất khơi sông ngòi thông với nước lớn, trời đặt cột đá ngăn dòng chảy xiết. Chương hoàng (Hồ Quý Ly) chở cói [?] lấp đá lòng sông, [người kia] chèo thuyền nhẹ đè sóng mà đi. Từ đây đi, cửa sông còn ba mươi chín; tính đường, ngày nào đến Ô châu?

(Từ đây đến Cửa Thi nại 施耐 trải cửa cạn còn 39 cửa)

Ngự giá bái yết lăng tẩm (ở Lam sơn) qua Thần phù, lên núi Chiếc đũa, nhân làm một bài thơ đường, một bài quốc âm:

Phàn vân tọa nhược tĩnh quan lan, Ngật lập trung lưu chúng sở nan. […] [?] tốt [?] tây lưu phù thủy thượng, Bồng Lai tả cổ tại nhân gian. Lục ngao bất động khôn duy tráng, Vạn phái xu triều hải tạng khoan. Kình lãng thu kỳ [?] kim dĩ tức, Anh hùng nhất nhật tiểu trần hoàn [?].

(攀雲坐若靜觀瀾，屹立中流衆所難。兆[?]卒[?]西流浮水上，蓬萊左股在人間。六鰲不動坤維壯，萬派趨朝海藏寬。鯨浪鰍[?]旗今已息，英雄一日小塵寰[?]。)

Dịch: Vin mây ngồi như lặng xem sóng; đứng sừng sững giữa dòng là điều người ta khó làm. […] dòng phía tây nổi trên mặt nước; một chân trái của Bồng Lai ở chốn nhân gian. Sáu con ngao không động, giềng đất vững mạnh; muôn dòng chầu về, kho biển rộng lớn. Sóng kình, cờ giặc nay đã yên; anh hùng một ngày thấy cõi trần nhỏ bé.

Bài quốc âm [NC: tác giả chép bằng quốc ngữ, không kèm chữ Nôm]:

Cắm chặt Nam minh nẻo thuở xưa. Đời Nghiêu nước cả ngập hay chưa. Sớm tuôn dòng xuống tanh nhờ sạch, Hôm dẫy triều lên mặn ngọt vừa. Chóp [?] (拔 [?]) xương kình tăm chẳng động. Dỗ dồi bể sóng khôn lừa. Thiên danh để An nam muôn […], Vạch chước bình Ngô mãi mới vừa.

[NC: Ở câu 5 bài quốc âm, tác giả viết “Chóp”, phía trên có chữ “Chóc [?]” và bên lề có chữ Hán 拔 [?]; câu 6 chỉ có 6 chữ, có lẽ sót một chữ. Ở đầu dòng tiêu đề có số “1” ghi bằng mực tím nhạt.]

Trang PDF 60 - Các cửa bể Thanh Nghệ Thuận Quảng (2)

2. HỘI TRIỀU (會潮) - Có sóng to ba cấp như núi. Nghe tiếng người đi thuyền qua thì từ trong nước nổi lên như cồn núi, chắn ngang, làm đổ úp thuyền, ba lần mới thôi.

3. NGỌC GIÁP (玉夾) - Phía tả và hữu có hai xã Khang lạc (康樂) và Hào môn (豪門). Ngự chế thơ rằng:

Vạn khoảnh pha lê bích hoán dung, Khách phàm cao phiếm ngọc đài trung. Mạn thiên tế [?] […] nghênh triều vũ, Lạc hải hàn xuy sấn bạc phong. Khang Lạc diêm điền đôi mộ tuyết, Hào Môn […] nguyệt quải tân cung. Hạo [?] nhiên bất phản quy hà xứ, Chiêu [?] dục bằng hư lãng mãn [?] bồng.

(萬頃玻璃碧浣溶，客帆高泛玉臺中。漫天細[?][…]迎潮雨，落海寒吹趁舶風。康樂鹽田堆暮雪，豪門[…]月掛新弓。浩[?]然不返歸何處，招[?]欲憑虛浪滿[?]蓬。)

Dịch: Muôn khoảnh nước biếc như pha lê dập dềnh, buồm khách lướt cao giữa đài ngọc. Khắp trời [mưa bụi] đón mưa theo con nước, rơi xuống biển gió lạnh thổi đưa thuyền buôn. Ruộng muối Khang Lạc chất như tuyết chiều, nơi Hào Môn trăng treo như cánh cung mới. [Câu 7-8 đọc chưa chắc: … muốn cưỡi hư không theo sóng đến Bồng (Lai)].

[NC: Bên lề trái câu thứ 7 có chữ 悟 [?] bằng mực tím, có lẽ là chữ tác giả đề nghị sửa cho chữ đầu câu (悟然 [?]). Ở chữ 返 có dấu x nhỏ.]

4. DU XUYÊN (渝川) - Phía đông và tây có hai xã Nguyệt áng (月盎) và Điêu bàn (琱盤). Ngự chế thơ rằng:

Triều tông nhất phái xuất quyên quyên, Hạo diểu hồng đào tiếp hải […] [?]. Nguyệt Áng hà minh thiềm lộng ảnh, Điêu Bàn xuân noãn ngọc sinh yên. Mạn [?] bà [?] sái ngạn ngư thôn võng, Thiều đệ xung phong cổ khách thuyền. Nhật mộ ba tâm kiều thủ vọng, Bồng Lai chỉ xích tịch dương biên.

(朝宗一派出涓涓，浩渺洪濤接海[…]。月盎河明蟾弄影，琱盤春暖玉生煙。漫[?]婆[?]晒岸漁村網，迢遞衝風賈客船。日暮波心翹首望，蓬萊咫尺夕陽邊。)

Dịch: Một dòng chầu về biển, chảy ra róc rách; sóng lớn mênh mông nối liền [khói] biển. Ở Nguyệt Áng sông sáng, bóng trăng (thiềm) đùa giỡn; ở Điêu Bàn xuân ấm, ngọc bốc khói. […] lưới xóm chài phơi trên bờ; xa xa thuyền khách buôn xông gió. Chiều tối giữa lòng sóng ngẩng đầu trông, Bồng Lai gần gang tấc bên bóng tà dương.

Ngoài bể huyện Ngọc sơn (玉山) có một núi, mọc một mình đứng, hình như chữ Ất (乙), ôm bọc trùng tâm như cái ao; gió sóng khó vào. Có thể làm nơi tránh gió cho thuyền mành. Tên là Biện sơn (汴山). Có tuần ở đó. Các kênh như Khe Bà mười (溪婆 […]), Khe Cát (溪葛), Khe Sơn (溪 […]) rất cạn. Trên bờ, có cây rậm rạp. Từ cửa Kênh Hàng [?] ([…] 門 […] […]) đến Cửa Xước ([…] 門綽) có sông nhỏ, nước sâu, bờ rộng, sông ấy thông hai cửa.

5. CẦN (乾) - Đời Trần vì húy, đổi ra Cần (芹門 [?]). Vua Trần Anh tông (陳英宗) nam chinh dừng đó. Ban đêm mộng thấy một con gái thung dung đến trước thưa rằng: “Thiếp là Triệu nương-tử (趙娘子) bị sóng gió bức đến đây, vậy thường để làm hải thần đã lâu. Nay nghe Bệ hạ nam chinh, xin giúp.” Rạng ngày sau, vua hỏi các cố

[NC: Số thứ tự 2, 3, 4, 5 ở lề trái viết bằng mực tím nhạt. Cửa Cần vốn tên chữ là 乾 (Càn), đời Trần kiêng húy nên đổi.]

Trang PDF 61 - Các cửa bể Thanh Nghệ Thuận Quảng (3)

Đầu trang: Cửa biển 3; số trang bản thảo: 29

lão. Sau khi khải hoàn, hạ chiếu lập đền, sai quan cúng tế, và ban thượng đẳng thần. Thần rất thiêng. Nay càng thiêng. Ngự chế thơ rằng:

Triều đầu phiếm phiếm lục chu di, Cần hải xuyên đầu tưởng đáo thì. Nhất thủy bạch toàn thiên tiệm hiểm, Quần sơn thúy kết thạch bình nguy. Phong đào hỏa [?] tỉnh anh hùng mộng, Hương hỏa do khâm thánh nữ từ. Tại tại cù đồng ca đế lực [?], Hà hoang vô xứ bất ung hi.

(潮頭泛泛綠舟移，芹海川頭想到時。一水白攢天塹險，群山翠結石屏危。風濤火[?]醒英雄夢，香火猶欽聖女祠。在在衢童歌帝力[?]，遐荒無處不雍熙。)

Dịch: Đầu con nước thuyền xanh lững lờ trôi, đến đầu sông biển Cần lại nhớ thuở trước. Một dòng nước trắng dồn lại, hào trời hiểm trở; núi non xanh biếc kết thành bình phong đá chênh vênh. Sóng gió […] làm tỉnh giấc mộng anh hùng; hương khói vẫn kính thờ đền thánh nữ. Khắp nơi trẻ ngoài đường hát ca ơn vua; chốn xa xôi không đâu không vui hòa.

QUYỀN (權) - HIỀN (賢) - Hai cửa này đều có đá. Thuyền lớn không ra vào được.

BÍCH (碧) - Hai bên không có giới hạn núi. Nước cạn khó vào Kênh Dâu [?] ([…] 梘) (đoạn này nguyên văn không rõ rệt).

(Bích môn lưỡng biên vô sơn giới hạn, thủy đáo tắc thiển thiển nan [?] nhập; […] Kiển Thai môn thiên trường, Quyền môn thiên đoản.) (碧門兩邊無山界限，水到則淺淺難[?]入；[…]梘台門偏長，權門偏短。)

Dịch: Cửa Bích hai bên không có núi làm giới hạn, nước đến thì nông cạn khó vào; cửa Thai bên [kênh …] dài lệch, cửa Quyền ngắn lệch.

“Cửa Thai bên dài, cửa Quèn bên ngắn” (mực tím) [Giao Châu dư địa chí (交州輿地志) chép nôm: “Cửa thai; Cửa quèn”]

Thai (台) - Cá muối nhiều thứ ngon. Hạ An bài (安排) nhiều hải sâm. Kênh Mày [?] ([…] 眉) bằng, không đá ngăn. Thế kênh khuất khúc như khánh, như bầu.. (其勢[?]之玄[?]屈曲如磬如瓢者多 - Dịch: thế [kênh] phần nhiều quanh co như cái khánh, như cái bầu). Ở xã Đông lũy (東壘) huyện Đông thành (東城) có một tòa thành gọi Cổ trĩ thành (古雉城), tục gọi thành Bể (城 […]). Tục truyền tướng Minh đắp giữ ở đó.

Kênh Sắt ([…] 鐵 [?]) từ Cầu Nhị (求 […]) đến Cầu Mây (求 […]), Bến Than (渡灘) đến Ngã ba Khá cạn. Từ ngã ba đến chợ Đông giã (東者) nước khá sâu.

Xá (舍) - Ngoài có hai dãy đá đi đôi, hình như mống dài ước 30 dặm, nối từ núi La nham (羅岩) qua núi Song ngư (双魚). Vịnh ngoài núi giáp huyện Nghi xuân (宜春), đến cửa Hội thống (會統). Núi ở ở trước nước. Nước xuống thì hiện, nước lên thì khuất. Đầu đuôi, trước có ra 3 đoạn đi [?]. Thuyền theo chỗ ấy mà ra vào.

HỘI-THỐNG (會統) tức là Cửa ĐAN NHAI (丹崖) ở xã Đan nhai huyện Chân lộc (真祿). Ngoài bể có hai núi, đứng chơ vơ trước bể, hai hòn đều có một đầu cao, một đầu thấp, hình như ngựa. Tên là núi Song ngư (双魚). Truyền rằng (mực tím, viết chen trên dòng: “[…] đó [?] tạo [?] tòa: ở”) Nghệ an [có …] Lam sơn (藍山) (mực tím: “Lam thành sơn”), Thanh long (青竜) (mực tím: “Sông Lam giang”), Tam châu (三州) [Thế truyền Nghệ An Lam Sơn, Thanh Long, tam tòa (世傳乂安藍山青竜三座) - Dịch: Đời truyền rằng ở Nghệ An có ba tòa (núi): Lam Sơn, Thanh Long …].

[NC: Bên lề phải, cạnh hai dòng cuối, có ghi chú mực tím trong ngoặc nhọn, đọc được “Đây là […] […] của Thơ [?] Sơn [?]”, chưa rõ. Tác giả bắt đầu viết “Hội -” rồi gạch đi, viết lại “HỘI-THỐNG”. Các mục từ “Thai”, “Xá” viết chữ thường, không in hoa như các mục khác.]

Trang PDF 62 - Các cửa bể Thanh Nghệ Thuận Quảng (4)

Đầu trang: Cửa bể 4 [?]

Con thứ tám vua Lý thái tổ; tên [?] là Nhật Quang (日光), được phong làm Minh uy vương (明威王); coi Nghệ an, có chính tích. Sau khi được triệu về Kinh, dân lập đền thờ. Sau được phong thượng đẳng thần. Đến nay còn. Ngự chế thơ rằng:

Thanh Long triều trướng thủy liên thiên, Phủng [?] hịch nam lai tạm nghĩ thuyền. Dương hải yến nhiên yêu thận tức, Tâm cơ vong xứ chử âu miên. Hi kỳ tam tọa thanh u cảnh, Đoạn tục song ngư […] thúy điên. Sở khách hoài [?] sa chung cổ hận, Bằng thùy tác phú điếu Tương xuyên.

(青龍潮漲水連天，捧[?]檄南來暫艤船。洋海宴然妖蜃息，心機忘處渚鷗眠。希奇三座清幽景，斷續双魚[…]翠顛。楚客懷[?]沙終古恨，憑誰作賦弔湘川。)

Dịch: Ở Thanh Long nước triều dâng, nước liền trời; vâng hịch vào nam, tạm ghé thuyền. Biển khơi yên lặng, yêu thận (thuồng luồng) đã tắt hơi; nơi quên hết cơ tâm, chim âu ngủ trên bãi. Ba tòa (núi) cảnh thanh u lạ lùng; đôi núi Song Ngư nối nhau, đỉnh […] xanh biếc. Khách nước Sở ôm cát (Khuất Nguyên) mối hận ngàn xưa; nhờ ai làm phú viếng sông Tương?

(Sách TTNĐ chép lại sai nhiều lắm)

[NC: Bên lề trái câu thứ 2 có chữ 祥 [?] bằng mực tím, có lẽ là chữ đề nghị sửa (祥 thay 洋 ở đầu câu 3 [?]).]

NAM GIỚI (南界) tức Luật môn (律門), tục gọi Cửa Sót ([…] 門卒), ở huyện Thiên lộc (天祿). Cháu điệt [?] vua Lê thái tổ (黎太祖) là Khôi (魁), làm quan tư mã, tham dự triều chính. Năm Thái hòa (太和) thứ hai, (năm ) nam chinh Chiêm thành. Bắt được Chiêm chúa là Bôn cai (賁核), lúc trở về mất. Dân lập đền ở phía nam cửa, dưới núi Long ngâm (龍吟). Đến nay làm phúc thần.

Ở hai cửa Nam Giới, Kỳ la (奇羅), người làng thờ bởi vì thánh nương, phối từ [?]. Có núi Mạt (沫山) ở ngoài bể tên Quỳnh viên (瓊園), lại truyền có Âm Chử đồng tử ([…] 渚童子). Nay suối Chỉ đào (止濤泉) ở đó. Ngự chế thơ rằng:

Nam Giới triều đầu tuyết loạn phiên, Đình chu bả lãm [?] […] vân căn. Kiều biên thương bạc long cao hỏa (1), Xuyên ngoại nhân hao [?] độc tị côn (2). Di miếu mạn truyền kim Vũ Mục, Danh sơn do thuyết cổ Quỳnh viên. Sạ lai ngẫu tỉnh giang hồ mộng, Chuẩn nghĩ thừa sà khấu đế hôn.

(南界潮頭雪亂翻，停舟把覽[?][…]雲根。橋邊商舶竜膏火，川外人蒿[?]犢鼻褌。遺廟謾傳今武穆，名山猶說古瓊園。乍來偶醒江湖夢，準擬乘槎叩帝閽。)

Dịch: Ở Nam Giới đầu con nước tuyết (bọt sóng) tung tóe; dừng thuyền ngắm nhìn chân mây (núi đá). Bên cầu, thuyền buôn đốt lửa mỡ rồng (1); ngoài sông, người mặc khố mũi nghé (2). Miếu cũ đồn rằng thờ Vũ Mục đời nay; núi danh tiếng vẫn gọi là Quỳnh viên xưa. Mới đến, chợt tỉnh giấc mộng giang hồ; toan cưỡi bè gõ cửa nhà trời.

Xứ Nghệ đúng cửa Hội thống lớn và sâu. Qua cửa này vào được. Các hải đạo to nhỏ ở Nghệ an thì Cửa Sót là thứ nhì.

Núi Nghĩa liệt có thành xưa một tòa, bao la trên núi. Tên là Thành Nghĩa (城義). Tương truyền tướng nhà Minh là Mộc Thạnh đắp nên.

Huyện Nghi xuân (宜春) có núi Hồng lĩnh (洪嶺), tên là núi Hồng (鴻 [?] 山 [?]). Có một nhỏn tên Chót Đụn ([…] […]), một nhỏn tên Thành đụn (城 […]). Đền có vực sâu, và

Chú thích ở cuối trang:

1. Người đi bể cỡi thuyền rằng [?] (霞 [?] 舟), lấy dầu sám [?] đứng [?] long cao hiến vua Yên chiêu vương (燕昭王). Vua đốt thấy sáng đến tới 100 dặm.

2. Áo mũi nghé; cũng Tương-như (相如), dùng 3 thước vải may, hình mũi trâu …

[NC: Chú thích (2) còn tiếp sang trang sau. “Tương-như” = Tư Mã Tương Như, tích mặc khố mũi nghé (犢鼻褌) bán rượu. Tác giả để trống năm dương lịch sau “năm Thái hòa thứ hai” (Thái Hòa 2 đời Lê Nhân Tông = 1444). Ở dòng có “Ngự chế thơ rằng” và “Thành đụn” có chữ gạch xóa, đã bỏ qua. Bên lề phải bài thơ có dấu x.]

Trang PDF 63 - Cửa bể 5: Kỳ La, Hà Hoa

Đầu trang: Cửa bể 5; số trang bản thảo: 30

[NC: dòng đầu tiếp nối câu ở trang trước.]

bàn cờ tiên [?].

Sông Cầu Man (求槾江) khuất khúc khó qua. Do cầu Nghiễn (求巘 [?]) vào thì theo mé Thạch hà (石河), ra thì theo mé Thiên lộc (天祿): tục ngữ nói: Vào Thạch hà, ra Thiên lộc.

Xã Trảo nha (爪牙) có núi nhỏ. Trên núi có tháp, tên tháp Nghiễn (塔巘 [?]).

KỲ-LA (奇羅)

KỲ-LA (奇羅) tức cửa Nhượng bạn (讓畔). Bên tả có nhiều núi, sẽ cánh như chim từ trời tới đậu. Tên là Thiên Cầm (天禽). Núi ấy tú dị lạ thường. Trên núi có chùa. Tương truyền rằng ngày xưa […] mã [?] tham dự triều chính [ý nói Lê Khôi; xem mục Nam giới]. Vua đi chơi qua đó nghe tiếng sáo trời (天籟聲), cho nên đặt tên Thiên Cầm (天琴). Lúc Hồ Quí Ly bị quân Minh đuổi, nhân hỏi núi trước mặt mình tên gì. Người ta nói: “Thiên Cầm (天琴)”. Quí Ly lên núi bèn bị bắt. Sau đổi tên là Thiên Cầm (天擒 [?]). Ngự chế thơ rằng:

Phá hiểu thừa phong đáo hải môn, Hàm triều hung hung nộ đào bôn. Viên lâm thủy thị ngư hà tứ, Tường lỗ giang hồ cổ võng thôn. Phúc địa linh chiêu tham dự [?] …, Không sơn mộng đoạn Quí Ly hồn. Bất thắng khảng khái trung lưu niệm, Kích [?] tiếp trùng thân cổ nhã [?] ngôn.

(破曉乘風到海門，鹹潮洶洶怒濤奔。園林水市魚蝦肆，檣艣江湖罟網村。福地靈昭參預[?]，空山夢斷季犛魂。不勝慷慨中流念，擊[?]楫重申古雅[?]言。)

Dịch: Sáng sớm cưỡi gió đến cửa biển, nước triều mặn cuồn cuộn sóng giận xô. Vườn rừng chợ nước, hàng tôm cá; buồm chèo sông hồ, xóm chài lưới. Đất phúc linh thiêng […], núi vắng mộng tan hồn Quí Ly. Không xiết khảng khái nỗi niềm giữa dòng, vỗ mái chèo nhắc lại lời [thề] xưa.

[NC: bài thơ ngự chế (có lẽ của Lê Thánh Tông). Chữ thứ 7 câu 5 và chữ đầu câu 8 chưa đọc chắc; câu cuối có lẽ dùng điển “trung lưu kích tiếp” (Tổ Địch giữa dòng gõ mái chèo thề).]

Quán Tạm (館暫) ở Kỳ la (奇羅) […] [NC: sau chữ 奇 có mấy chữ Hán viết đè, chưa đọc được]. Tục truyền xưa có trai gái hẹn nhau, đến đó hành lạc. Vì quên đường mắc sông, nhân duyên không thành; đều tự tận, thành hai núi: nhân đặt tên núi Ông hương (翁香) (→ […]) Bà Xã (婆社).

HÀ-HOA (河華)

HÀ-HOA (河華) tức cửa Hải Khẩu (海口). Phía tả cửa có núi Bàn độ (盤度). Núi có suối. Người làng Đình Chử (亭渚) thường thấy hai người tiên nữ từ trong đầm ra, chơi trên bãi thạch [?]. Trong cửa có miếu. Vua Trần Duệ tôn (陳睿宗) nam chinh đến đó bị gió to; bèn trai giới rồi lấy cung nữ là Trần Thắng (陳勝夫人) [phu nhân], đặt trên mâm vàng, thả trên mặt nước, để tiến thần coi vịnh. Phu nhân chết ở đó, thường linh ứng. Người ta lập đền thờ ở phía tả. Nay được phong hạ đẳng thần. Đền ở bên vịnh gọi là Vịnh….

Ngự chế thơ rằng:

Hà Hoa đáo xứ vũ sùng triêu, Hàn [?] hải mang nhiên tứ vọng diêu. Xúc thạch du du vân […] tụ [?], Bài nhai hung hung lãng tùy triều. Thủy Tiên đàm thượng yên hà cổ, Chế Thắng từ trung thảo mộc kiều. Túy ỷ bồng song ngâm hứng hậu, Thi hoài trước [?] tứ bội vô liêu.

(河華到處雨崇朝，寒[?]海茫然四望遙。觸石悠悠雲[…]岫[?]，排崖洶洶浪隨潮。水仙潭上煙霞古，制勝祠中草木喬。醉倚蓬窗吟興後，詩懷著[?]思倍無聊。)

Dịch: Đến Hà Hoa mưa suốt buổi sớm, biển lạnh mênh mang trông bốn phía xa vời. Chạm đá mây lững lờ [quanh hang núi], xô vách sóng cuồn cuộn theo triều. Trên đầm Thủy Tiên khói ráng từ xưa, trong đền Chế Thắng cây cỏ cao vút. Say tựa cửa sổ thuyền sau lúc hứng ngâm, lòng thơ vương vấn càng thêm buồn tẻ.

[NC: “Chế Thắng từ” = đền thờ Chế Thắng phu nhân (Trần Thắng phu nhân nói ở trên).]

Trang PDF 64 - Cửa bể 6: Xích Lỗ, Di Luân, Bố Chánh

Đầu trang: Cửa bể 6

XÍCH-LỖ (赤鹵)

XÍCH-LỖ (赤鹵). Xưa, lúc Chu [?] Tông Ý [?] (宋宗慤) còn trẻ có chí muốn vượt bể đi xa. Năm Nguyên gia (元嘉) thứ 25 làm tướng tiên phong đem quân sang theo Giao châu thứ sử (交州刺史), đánh Lâm Ấp; chế ra hình sư tử (mang vào đầu ngựa) để đánh với voi Lâm Ấp. Voi quả sợ chạy. Lấy được trân châu. Ý không tự lấy tí nào. Ngự chế thơ rằng:

[NC: chữ Hán 宋宗慤 đọc là Tống Tông Xác, tướng nhà Lưu Tống; năm Nguyên Gia 23 (446) theo Đàn Hòa Chi đánh Lâm Ấp. Chữ quốc ngữ tác giả viết ở đây đọc chưa chắc.]

Xích Lỗ giang trung sấn [?] khách thuyền, Hương hoài lữ tứ cộng du nhiên. Đào đầu hải thú hà vi bảo, Phiến dữ [?] nhân gia lãn tác […] chuyên [?]. Mạo vũ phàm quy Ngư Tử quốc, Dục lưu triều trướng Lạc hầu điền. Tráng hoài thặng [?] tương [?] hi tiền triết, Khóa lãng thừa phong khoái trước tiên.

(赤鹵江中趁[?]客船，鄉懷旅思共悠然。濤頭海戍河為堡，片嶼[?]人家懶作[…]椽[?]。冒雨帆歸魚子國，浴流潮漲駱候田。壯懷剩[?]將[?]希前哲，跨浪乘風快著鞭。)

Dịch: Giữa sông Xích Lỗ thuyền khách ghé, nỗi quê tình khách cùng man mác. Đầu sóng là đồn biển, sông làm lũy; đảo nhỏ có nhà người lười dựng […]. Đội mưa buồm về nước Ngư Tử, tắm dòng triều lên ruộng Lạc hầu. Lòng tráng chí còn mong theo bậc hiền xưa, vượt sóng cưỡi gió mau ra roi.

DI-LUÂN (瀰淪)

DI-LUÂN (瀰淪) tục gọi Cửa Ròn (𨷶[?]門嗃 [?]) (bản Giao châu dư địa chí (交州輿地志) nói cửa Xích lỗ là cửa Ròn). Ở xã Hoằng hóa (弘化). Nam chiếu (南詔) (?) thường qua đó chống Đường, cách núi Ma cô (麻姑) thuộc châu Bố chánh (布政) một ngày. Núi ấy tục gọi là núi Lễ Thê [?] (禮梯). Truyền rằng Ma cô (麻姑) tu ở.

[NC: “Cửa Ròn” tác giả ghi bằng chữ Nôm (mấy chữ viết tháu, có chữ 門 và chữ 嗃 [?]), chưa đọc chắc tự dạng.]

Hoành Sơn tây vọng thị Di Luân, Hạo hạo bình sa tiếp hải tân. Yên thủy bộ đầu phân dịch thứ, Phong thanh giang thượng kiến quan tân. Tề [?] diêm trường phố yêu thương khách, Lỗ tửu bôi [?] bàn túy thị nhân. Khoản phỏng Ma Cô dao ký ngữ, Nam minh kim dĩ tức dương trần.

(橫山西望是瀰淪，浩浩平沙接海濱。煙水步頭分驛次，風清江上建關津。齊[?]鹽場圃邀商客，魯酒盃[?]盤醉市人。款訪麻姑遙寄語，南溟今已息揚塵。)

Dịch: Từ Hoành Sơn trông về tây là Di Luân, bãi cát phẳng mênh mông liền bờ biển. Bến nước khói sương chia trạm dịch, trên sông gió mát dựng cửa quan. Ruộng muối như đất Tề mời khách buôn, chén mâm rượu Lỗ làm say người chợ. Ân cần hỏi thăm Ma Cô, xa gửi lời: biển Nam nay đã hết tung bụi (yên bình).

BỐ-CHÁNH (布政)

BỐ-CHÁNH (布政) tức là cửa Thanh [?] (清[?]門). Đời Lý Thánh tông (李聖宗), năm Thiên chúc bảo tượng (天貺寶象) thứ hai đánh Chiêm thành (占城), bắt được Chế Củ (制矩) đưa về. Củ xin lấy ba châu Địa lý (地哩), Ma linh (麻令), Bố chánh (布政) chuộc tội. Bèn tha cho Củ về. Đời vua Nhân tông (仁宗), niên hiệu Thái ninh (太寧) đổi Địa lý (trên kia cũng như đây TTNĐ chép lý địa 里地) làm Lâm bình châu (臨平), Ma linh làm Minh linh (明靈), Bố chánh để nguyên. Vua Trần Duệ tông (陳睿宗) đổi Lâm bình làm Tân bình (新平). Lê đổi ra Tiên bình (先平). Ngự chế thơ rằng:

[NC: tác giả ghi “Thiên chúc bảo tượng” (天貺寶象); sử thường chép “Thiên Huống Bảo Tượng”. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược; bài thơ chép ở trang sau.]

Trang PDF 65 - Cửa bể 7: Nhật Lệ, Việt, Yêu, Tư Khách

Đầu trang: Cửa bể 7; số trang bản thảo: 31

[NC: bài thơ ngự chế về cửa Bố Chánh, tiếp trang trước.]

Sơn bão hồi hoàn hải [?] di, Bố Chánh tòng cổ hiệu hoang ty (nhất tác thùy). Tịnh hà thôn lạc mao vi ốc, Tùng tiệt [?] phố giang tân trúc tác kỳ. Nữ (phong) hiệp phong tình ca […] […], Dân điều quyết (cô) thiệt ngữ chu ly. Kỵ Nam thánh hóa hoằng nhu viễn, Khẳng hạn đê [?] phong ngoại đảo di.

(山抱迴環海[?]瀰，布政從古號荒司 (一作陲)。並河村落茅為屋，叢截[?]浦江津竹作旗。女挾風情歌[…][…]，民調鴂舌語侏離。暨南聖化弘柔遠，肯限隄[?]封外島夷。)

[NC: bên lề trái, cạnh câu 5, tác giả ghi chữ 蜂 (phong); bên lề phải, cạnh câu 6, ghi chữ 鴣 [?]: có lẽ là dị bản cho chữ 女 và chữ 鴂. Câu 2 có chú “一作陲” (nhất tác thùy: có bản chép là chữ 陲).]

Dịch: Núi ôm quanh, biển mênh mang; Bố Chánh từ xưa gọi là đất hoang (biên thùy). Ven sông xóm làng lợp tranh làm nhà; bến sông lùm cây […] cắm tre làm cờ. Gái mang phong tình hát […]; dân nói giọng líu lo như chim. Thánh hóa đến tận cõi nam, rộng ơn vỗ về phương xa, há chịu giới hạn ở rợ ngoài đảo.

NHẬT-LỆ (日麗)

NHẬT-LỆ (日麗) tức cửa Thầy (柴門) (TTNĐ viết 棠 [?]). Trong có Phá Can (瀕泮) (TTNĐ viết 泮) dài rộng 30 dặm. Cạn (thiển đãng lỗ nhược bất am hiểu lưu phái 淺蕩鹵若不諳曉流派 [?] - Dịch: nông và mặn, nếu không thuộc dòng chảy), thuyền không vào được. Phía nam cửa có các xã Trú nha (住牙), Hà cừ [?] (河渠). Năm Lý Minh đạo (李明道) thứ 2, vua thân chinh Chiêm thành, đến núi Ma cô (麻姑) mây đẹp đỡ mặt trời. Qua vịnh Hà Não (河腦灣) có mây che ngự thuyền, theo thuyền đi hay dừng lại. Nhân trú lại ở Trú nha (住牙) nghỉ quân. Ngày hôm sau mới đi. Vua Trần Giản định (陳簡定) bắt quan nhà Minh (người ta) là Phạm Thế Căng (范世矜) ở đó.

Hiểu phát lâu thuyền độ vĩ lư, Phiên phiên [?] chinh bái trú Hà Cừ. Sa hàn địa lão tà dương ngạn, Sương lẫm phong phiêu túc thảo khư. Long ngự cửu truyền tiên Lý [?] tích, Kình phong do ký hậu Trần thư. Chỉ kim quân bá [?] tuần Nam quốc, Quốc tịch phong cương vạn lý dư.

(曉發樓船渡尾閭，翩翩[?]征旆駐河渠。沙寒地老斜陽岸，霜凜風飄宿草墟。龍御久傳仙李[?]迹，鯨封猶記後陳書。只今君伯[?]循南國，國辟封疆萬里餘。)

Dịch: Sáng sớm thuyền lầu ra đi qua chốn cuối dòng, cờ chinh phạt phấp phới dừng ở Hà Cừ. Cát lạnh đất già bên bờ nắng xế, sương buốt gió lùa trên gò cỏ cũ. Xe rồng còn truyền dấu tiên đời Lý, chuyện chém kình còn ghi trong sách Hậu Trần. Đến nay […] tuần du nước Nam, nước mở bờ cõi hơn muôn dặm.

VIỆT (越)

VIỆT (越) tới trại Toàn thắng (全勝) đi 2 canh, đến chợ Cam lộ (甘露), lại hai canh rưỡi; đến tuần Ba giăng [?] (巴陵). Lại 1 ngày; đến lũy Ba ngư (巴魚). Lại 2 ngày; đến Sĩ phường (仕坊), 5 ngày. Đá hàn [?], Nghi giang [?] (石[?]捍[?]沂[?]江) đến Ba giăng, thuyền đi 3 ngày.

Dinh Cát (葛營) có đồn, 600 lính đồn [đã có ở Mục Lê 5/6].

[NC: “Mục Lê 5/6” = mục Lê, trang 5, dòng 6, theo cách dẫn tác giả nêu ở trang Mục lục.]

YÊU (腰)

YÊU (腰) [Xem Lê 5/23] phùng [?] hơi khác; sau chữ “Kho lúa 5/26” thì nói vào thông đồ [?] kho Tạm (暫度庫) [Kho Tạm độ 5/12].

TƯ-KHÁCH (思客)

TƯ-KHÁCH (思客). Đời Lý gọi là cửa Ô long (烏龍). Trên thì tự thủy [?], trong thì phá Khô [?] dài rộng chừng 100 dặm. Đắp một núi đất ở bên hữu sông Sa đôi (沙堆). Đêm đêm đốt lửa ở trên núi. Thuyền đi ban ngày nhìn núi, ban đêm nhìn lửa. Ở các hải khẩu chỉ có đây là có núi hùng tuấn, sóng gió hiểm ác. Vua Trần Anh tông gả Huyền Trân công chúa (玄珍公主) cho vua Chiêm thành là Chế Mân (制旻). Đến đây, rồi đổi tên cửa ra Tư Dung (思容). Đời Mạc (莫) vì húy lại đổi ra Tư Khách (思客). Vua Chiêm lấy công chúa, bèn nộp hai châu

Trang PDF 66 - Cửa bể 8: Tư Khách (tiếp), Bến Hải

Đầu trang: Cửa bể 8

châu Ô (烏 [?]), Lý (里) làm lễ cưới. Cận ở chỗ này. Vua Anh tông (英宗) đổi làm Thuận châu (順州) và Hóa châu (化州). Đời Hồng đức (洪德) đổi Thuận châu ra hai huyện Hải lăng (海陵) và Vũ xương (武昌); Hóa châu làm ba huyện Kim trà (金茶), Tư vinh (思榮) và Đan điền (丹田) đều thuộc phủ Triệu phong (肇豐). Các đời Lý (李), Trần (陳), Lê (黎) nam chinh đều trú quân ở đây. Ngự chế thơ rằng:

Lâu thuyền kích [?] cổ đáo Ô Long, Nhị bách quan hà thử yếu xung. Liệt chướng huyền nhai thanh […] […], Kê thiên bạc [?] lãng bích trùng trùng. Tiên triều đế nghiệp truyền [?] di tích, Nam quốc dư đồ ngữ [?] cổ phong. Nạp cấu tàng ô hà hải lượng, Nhân gian vô xứ bất triều tông.

(樓船擊[?]鼓到烏龍，二百關河此要衝。列嶂懸崖青[…][…]，稽天泊[?]浪碧重重。先朝帝業傳[?]遺跡，南國輿圖語[?]古封。納垢藏污河海量，人間無處不朝宗。)

Dịch: Thuyền lầu nổi trống đến cửa Ô Long, hai trăm quan ải sông núi, đây là nơi hiểm yếu. Dãy núi vách đá xanh […]; sóng ngút trời biếc lớp lớp. Dấu tích cơ nghiệp đế vương triều trước, bản đồ nước Nam [nói] bờ cõi xưa. Lượng sông biển dung chứa cả nhơ bẩn, cõi người không nơi nào không chầu về.

BẾN HẢI (濱[?]海)

BẾN HẢI (濱[?]海). Trên có núi Hải vân (海雲), đứng một mình như mây. Từ rừng núi chắn ngang đến trửa bể. Cao tận mây cho nên đặt tên ấy. Phía nam có đầm tên Trà [?] (茶[?][…]). Đầm đã rộng lại sâu có thể cho thuyền nấp ở đó, dùng người bắn qua núi. Chính có thể gọi là “một người cứ hiểm, nghìn người không đương.” Bên nam Hải vân có đường Vịnh Đồng long (銅龍). Người nước Hạc (鶴) hay qua đó buôn bán. Sau khi Lê Hồng đức (洪德) đánh Chiêm bắt chúa Trà Toàn (茶全) về, bèn đổi Thăng châu (升州), Hoa châu (華州) ra ba huyện Hà đông (河東), Hi giang (熙江), Lê giang (黎江), thuộc phủ Thăng hoa; đổi Tư châu (思州), Nghĩa châu (義州) làm ba huyện Bình sơn (平山), Nghĩa sơn (義山), Mộ hoa (慕華) thuộc phủ Tư nghĩa (思義府). Chia đất Chiêm thành cũ là thành Đồ bàn (闍槃) làm ba huyện Bồng sơn (蓬山), Phù li (符離), Tuy viễn (綏遠) thuộc phủ Hoài nhân (懷仁). Đặt ra hai chỗ lưu (流); để đầy người bị tội hạng ba.

[NC: Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 67 - Cửa bể 9: Hội An, Châu My, Châu Ổ, Sa Kỳ, Mỹ Á, Nước Mặn, Xuân Đài

Đầu trang: Cửa bể 9; số trang bản thảo: 32

Ngự chế thơ rằng:

Hỗn nhất xa thư cộng bức [?] […], Hải Vân hoành giới Việt Nam thiên. Tam canh dạ tĩnh Đồng Long nguyệt, Ngũ cổ phong thanh lộ [?] hạc thuyền. Di lạc phụng sâm kỳ khoản tắc, Quan thần thụ [?] quốc xảo trù biên. Thử thân na đắc sinh hoàn hạnh, Cảm vọng Ban Siêu đáo Tửu Tuyền.

(混一車書共幅[?][…]，海雲橫界越南天。三更夜靜銅龍月，五鼓風清路[?]鶴船。夷落奉琛期款塞，關臣受[?]國巧籌邊。此身那得生還幸，敢望班超到酒泉。)

Dịch: Xe chung trục, sách chung chữ, cõi đất thống nhất; Hải Vân chắn ngang làm giới hạn trời Việt Nam. Canh ba đêm vắng, trăng vịnh Đồng Long; trống năm gió mát, thuyền […]. Các bộ lạc mọi dâng ngọc quý mong được vào cửa ải; bề tôi giữ ải […] khéo lo việc biên cương. Thân này may được sống trở về, dám đâu mong như Ban Siêu về đến Tửu Tuyền.

HỘI AN (會安)

HỘI AN (會安) phố. Ngoài có một đầm tên Vũng Trà nhiêu ([…]蕘 [?]), có thể dung các tàu bè các nước. Trên chợ có đồn binh 200 tên. Trửa sông có một núi. Trên đỉnh có chùa, gọi là Chùa Non nước (嫩渃).

[NC: “Non nước” ghi bằng chữ Nôm 嫩渃.]

CHÂU MY (朱眉)

CHÂU MY (朱眉). Ngoài bể có bãi cát, tên Bãi Cát vàng (壩[?]吉鐄). Dài ước hơn 400 dặm, rộng ước hơn 20 dặm. Nổi lên trửa bể. Phàm các thuyền các nước từ cửa Đại chiêm (大占) đi vào cửa Sa vinh (沙榮), nếu đi trong thì khi bị gió tây nam sẽ xiêu dạt tới đó; nếu đi ngoài thì khi bị bão đông bắc cũng xiêu dạt tới đó. Người đói, hàng bỏ [?], chìm trôi chất ở mặt cát. Mỗi năm đến cuối mùa đông nước xuống [?], đem 18 chiếc thuyền tới đó thu hàng về. Từ cửa Đại chiêm (大占) tới đó 1 ngày rưỡi, từ cửa Sa vinh (沙榮) đến đó nửa ngày. Từ cửa Châu my (朱眉) tới đó 2 ngày đêm. Bãi cát ấy sản nhiều đồi mồi.

[NC: “Bãi Cát vàng” ghi bằng chữ Nôm (壩[?]吉鐄); chữ đầu viết tháu, chưa chắc tự dạng.]

CHÂU Ổ (朱塢) - SA-KỲ (沙淇)

CHÂU Ổ (朱塢), SA-KỲ (沙淇) hai cửa gần nhau. Ngoài bể có một núi sản gỗ hương du (香油木), tên là núi Du trường (油場 [?] 山). [Có chú thích: Sách Vũ bị (武備) nói Chiêm thành có thể đi ngược gió. Có lẽ nơi có du mộc.]

MỸ Á (美亞)

MỸ Á (美亞). Trên bờ có núi. Núi có mỏ sắt ở xã Lò Sắt thượng (炉[?][…]鉄上).

NƯỚC MẶN (渃漫)

NƯỚC MẶN (渃漫). Ngoài bể có hai dãy núi gần nhau. Tục gọi là Trộ [?] đó ông Khổng lồ (孔路).

[NC: “Nước Mặn” ghi bằng chữ Nôm 渃漫; “Khổng lồ” ghi bằng chữ 孔路 (mượn âm).]

XUÂN ĐÀI (春臺)

XUÂN ĐÀI (春臺) ven thượng lưu có núi, tên Đèo Cau, sản nhiều gỗ lựu (榴) và con tinh tinh (猩猩) (đười ươi). Có nhiều đười ươi bắt được người, thì cầm tay, ngửng mặt lên trời mà cười. Người qua đó, lấy ống tre xâu vào tay. Nếu gặp đười ươi bắt thì đợi nó ngửng mặt lên trời, rút tay mà đi. Lại có thứ quỉ, tên là Ma lưỡi ([…]) hay ăn phân người. Nếu bị

Trang PDF 68 - Cửa bể 10: Hồ Dương, Ràn Rần, Tái Câu, Nha Trang, Bến Sứ

Đầu trang: Cửa bể 10

nó ăn thì suốt thối mà chết. Cho nên bản thảo nói: “Giáp [?] nước Chiêm thành, có một giống ôn (瘟) gọi là phi [?] đầu ôn (鬼[?]頭瘟)”. Từ cửa Xuân đài (春臺) đến cửa Bồ trì (蒲持) và các vùng, khe ở nước Chiêm thành, chỗ nào cũng có Ngạc ngư (鱷魚), tên là Cá Sấu ([…]瘦 [?]). Hay hại người. Ai đi qua, dẫu nước cạn cũng phải cưỡi thuyền bè để tránh, chứ không giám lội.

[NC: “Cá Sấu” ghi bằng chữ Nôm, viết tháu, chưa đọc chắc tự dạng.]

HỒ DƯƠNG (呼陽海)

HỒ DƯƠNG (呼陽海). Ngoài cửa [NC: bỏ dở].

RÀN RẦN (粦[?]々門)

RÀN RẦN (粦[?]々門) ngoài có một núi, tên Quế sơn (桂山), trên có giếng.

[NC: “Ràn Rần” ghi bằng chữ Nôm, viết tháu.]

TÁI CÂU (塞句)

TÁI CÂU (塞句) ngoài có núi Nhụ nương (乳娘). Núi có hai vật gọi là Nhụ nương. Mài ra như gươm,? (劍) […] vẻ như ngọc. Đàn bà hay đeo làm dáng.

NHA TRANG (牙莊)

NHA TRANG (牙莊) ở xã Trường an (長安). Ngoài bể có một núi. Trên núi có một khối đá, khắc một chữ Nan (難), tên là núi Chữ Nan (難字山). Cửa ấy phía bắc sâu, phía nam cạn.

BẾN SỨ (濱[?]使)

BẾN SỨ (濱[?]使). Trên có một dãy núi, sản nhiều long tất [?] (竜[?]滕[?]) hoa đẹp cũng ([…]好勤 [?]). Có tuần. Tả giang (左江) có đồn binh, có kho lúa. Địa phận Nha lang (茹廊 [?]) có một dãy núi, liền liền đến bể như hình cái lũy. Nguyễn Hiền (阮賢) đánh Chiêm thành. Chiêm thua, giữ thạch bi (石碑); lui chống giữ ở đây. Hơn [?] thắng chạy hết vào thành, dùng “thổ độc” (土櫝 [?]) chắn các cửa. Đến nay còn truyền. Tên là lũy Nhà ra [?] (壘茹梛 [?]).

[NC: Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 69 - Cửa bể 11: Giằng; bài thơ “Tư gia tướng sĩ”

Đầu trang: Cửa bể 11; số trang bản thảo: 33

GIẰNG (苓 [?])

GIẰNG (苓 [?]). Ngoài bể có một núi, đứng một mình, nhọn và cao như hình bút nhọn. Tục gọi Mũi Khói ([…]𤈜 [?]) ấy có tên là Hỏa hiệu (火號). Đèo Bầu đế [?] (岧[?][…][…]低 [?]) là một dãy núi từ trên bờ xuống. Thường có cướp tên là Thằng Cơi [?] (尚[?]垓[?]) (hay là Quảy?) vì nó cướp của qua cõi để bán. Xã […] dương (萊[?]陽) có di tích đồn của hầu Toàn nghĩa (全義). Địa phận Lỗi [?] phương ([…]芳) thì ngoài bể có hai dãy núi gần nhau, ở trửa có dòng nước có thể đi thuyền được. Xã Minh linh (明靈) ở la [?] sơn ở bên sông có mỏ bạc và tuần.

[NC: các tên Giằng, Mũi Khói, Đèo Bầu đế, Thằng Cơi ghi bằng chữ Nôm (hoặc chữ Hán mượn âm), viết tháu, chưa đọc chắc tự dạng.]

Ở địa phận xã Liêm hóa (廉化) giáp cõi nước Chiêm thành (占城). Có một dãy núi kéo dài, đến hải phận chưa đổi [?]. Có cây đến chia ra làm hai. Lại có hai khối đá, hình như bia đá. Một cái nghiêng về tây, một cái nghiêng về đông, như người làm lễ. Hồi vua Lê Thánh Tông ta nam chinh thấy thế cây cỏ ở đó như vậy: than rằng: “Trời mở đất đã chia cõi. Nó trái với trời nên bị trời phạt.” Sau khi bình định xong về, bèn khắc vào khối đá để chia cương giới; để tiện đời [?] giữ gìn. Lại chia nước Chiêm thành cũ ra hai nước Đồ bàn (闍槃) và nước Chi chi [?] (遲遲 [?]). Sau khi lập nước Chiêm, sai người coi giữ trên ấy [?].

Ngày nhàn, ngự chế thơ Tư gia tướng sĩ (思家將士) [Tướng sĩ nhớ nhà]:

Bắc phong huề thủ cộng thùy câu, Bất dạ thiên cao nguyệt ảnh cô. Mai lạc ngũ canh tăng viễn hận, Sầu lai nhất nhật tự tam thu. Hồn năng dẫn mộng tồn tâm phủ, Tửu đáo vong hình tích túy vô. Dục vấn cố […] nhân tiêu tức, Khủng hi tiện nhạn đáo Thần Châu.

(北風攜手共誰俱，不夜天高月影孤。梅落五更增遠恨，愁來一日似三秋。魂能引夢存心否，酒到忘形惜醉無。欲問故[…]人消息，恐稀便雁到神州。)

[NC: câu 7 có một hai chữ bị gạch, chưa rõ tác giả giữ chữ nào.]

Dịch: Gió bấc, nắm tay cùng ai? Trời cao không đêm, bóng trăng lẻ loi. Mai rụng canh năm thêm mối hận xa; sầu đến một ngày như ba thu. Hồn có dẫn được giấc mộng về, lòng còn chăng? Rượu đến quên mình, tiếc chẳng say. Muốn hỏi tin tức người quê cũ, e hiếm cánh nhạn bay về Thần Châu.

(Bài này ở Tao đàn tập (騷壇集) nói là làm khi đi Lam kinh). [Chắc rằng nói thế là đúng, vì trong bài không có ý gì là việc đi đánh, và đi đánh Chiêm?, có các bài họa của cả 20 văn quan. Các người ấy chắc không theo vua đi đánh Chiêm.]

1. Thân Nhân Trung (申仁忠). Người h. Yên dũng (安勇) làng Yên Ninh (安寧), Tiến sĩ hội nguyên 1469. Lại bộ thượng thư, coi Hàn lâm viện, Đông các đại học sĩ, Kiêm Tế tửu, Nhập nội phụ chính.
2. Đỗ Nhuận (杜潤). Người h. Kim hoa (金華), xã Kim hoa (金華), Tiến sĩ 1466. Thượng thư, Đông các đại học sĩ.
3. Lương Thế Vinh (梁世榮). Người h. Thiên bản (天本), xã Cao hương (高香), Trạng nguyên 1463 (23 tuổi). Coi Hàn lâm viện (H.L. thị thư [?]). Coi Sùng văn các (崇文閣).
4. Đàm Thận Huy (譚慎徽). Người xã [?] Đông Ngạn (東岸), xã Ông mặc (翁墨), đậu TS khoa 1490. Đi sứ. Thượng thư. Nhập thị kinh diên.

[NC: “h.” = huyện; “TS” = Tiến sĩ. Danh sách là các văn thần họa thơ trong Tao đàn đời Lê Thánh Tông.]

Trang PDF 70 - Cửa bể 12: Danh sách các văn thần họa thơ (tiếp)

Đầu trang: Cửa bể 12

Tước hầu. Tiết nghĩa. Phong thượng đẳng thần. “Tổ ta” (tức là tổ tác giả Thiên tải nhàn đàm).

5. Đào Cử (陶舉). Người h. Siêu loại (超類), xã Thuần Khang (淳康) đậu Tiến sĩ khoa 1466 (18 tuổi). Hộ bộ thượng thư.
6. Ngô Luân (吳綸). Người h. Đông ngạn (東岸), xã Tam sơn (三山), Tiến sĩ khoa A.Vị (14 ). Thượng thư Kiêm Đông các.
7. Lê Tuấn Ngạn (黎俊岸). h. Cẩm giang (錦江), xã Vĩnh bảo (永保). ở xã Ngọc bộ (玉步); Tiến sĩ khoa N.Th (14 ) Giải nguyên, đi sứ. Thượng thư.
8. Phạm Phúc Chiêu (范福昭). Huyện Đông ngạn (東岸), xã Từ hồ (慈湖). Hoàng giáp khoa N.Th (14 ) Phụng sứ. Đông các.
9. Nguyễn Trọng Ý (阮仲懿). H. Vũ giang (武江), xã Kim đôi (金堆). Tiến sĩ khoa K.Su (14 ) Lễ bộ, tả thị lang. Coi Hàn lâm. Em Nhân Bị (仁被) (12).
10. Vũ Dương (武暘). ng. h. Thanh lâm (青林), xã Mạn nhuế (蔓汭), thôn Vạn niên (萬年). Trạng nguyên khoa Q.Su ( 22 tuổi) Làm nguyên [?]. Đi sứ. Thượng thư.
11. Ngô Hoán (吳煥). h. Thanh lâm (青林), xã Thượng xá (上舍). Bảng nhãn khoa C.Tu ( ). Lại bộ thượng thư. Tiết nghĩa. Thượng đẳng phúc thần.
12. Nguyễn Nhân Bị (阮仁被). Anh Trọng Ý (số 9). TS khoa B.Tu ( 19t) tứ [?] sơn [?]. Thượng thư. Đi sứ. Lại đậu TS khoa T.Su (34 tuổi).
13. Nguyễn Ích Cửu (阮益咎 [?]). h. Vĩnh xương (永昌) ở h. Đông an (東安), TS khoa Đ.Vị 28 tuổi.
14. Trần […] (陳[…][…]). h. Tứ Kỳ (四岐), xã Ngọc tái (玉塞). Hàn lâm.
15. Trần Kỳ (陳琦). h. Thiên bản (天本), x. Yên thái (安泰). Đông các.
16. Phạm Khắc Thận (范克慎). h. Nam chân (南真), x. Cổ lũng [?] (古[…]). Hoàng giáp khoa Q.Su ( ) 53 tuổi. Thượng thư, tước bá.
17. Nguyễn Ích Tốn (阮益遜). h. Đan phượng (丹鳳), xã Mậu hòa (茂和). TS. khoa G.Th. ( ). Lại bộ hữu thị lang.
18. Trình Chí Sâm (程志森). h. Vĩnh Xương (永昌), phường Phúc phố (福浦 [?]) ở h. Đông an (東安), x. Từ hồ (慈湖), TS khoa Đ.Vị 28 tuổi. Thượng thư. 6 bộ.
19. Thân Nhân Tín (申仁信). Con Nhân Trung (số 1) 22 tuổi T.Đ [?] khoa C.Tu [?].
20. Phạm Quang Hiến [?] (范廣[?][…]). h. Thanh lâm (青林), xã Uông hạ (汪下). 40 tuổi TS khoa C.Tu ( ). Hàn lâm đãi chế.

[NC: tác giả viết tắt tên khoa thi bằng can chi (A.Vị = Ất Mùi, N.Th = Nhâm Thìn, K.Su = Kỷ Sửu, Q.Su = Quý Sửu [?], C.Tu = Canh Tuất [?], B.Tu = Bính Tuất, T.Su = Tân Sửu [?], Đ.Vị = Đinh Mùi, G.Th = Giáp Thìn); các ngoặc “(14 )” để trống năm dương lịch. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 71 - Cửa bể 13: Nam hải du trình thống chí (1)

Đầu trang: Cửa bể 13; số trang bản thảo: 34

NAM HẢI DU-TRÌNH THỐNG CHÍ - Nam hải du trình thống chí (南海舳[?]程統志) [Sách chép chung đường thuyền đi biển Nam] - A.1246

Sách chép mới. Bản cũ có lẽ viết và vẽ rất cẩn thận và đẹp như để in (bản cung chầy [?]). Vì bản chép, vẽ nét cũng đẹp, và tên sách lời viết in. Chỉ có bản đồ, chứ không có bài. Sau này tôi theo bản đồ mà lần lượt kê các tên.

(mực tím) (Lời chú thích theo chữ viết ở bản đồ hay theo sự nhận xét ở đồ.)

[NC: tác giả đọc tên sách là “du trình”; chữ thứ ba viết giống 舳, chưa chắc. A.1246 là ký hiệu sách ở thư viện Viễn Đông Bác Cổ. Cột đầu là tên trấn tác giả ghi bên lề trái.]

[NC: “Dần thân thiên Giáp canh”, “Đinh quí thiên Sửu mùi”… là hướng đi theo la bàn (24 hướng). Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 72 - Cửa bể 14: Nam hải du trình thống chí (2)

Đầu trang: Cửa bể 14

[NC: Tên trấn ở cột đầu do tác giả ghi bên lề trái, đặt ngang khoảng các dòng tương ứng. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 73 - Cửa bể 15: Nam hải du trình thống chí (3)

Đầu trang: Cửa bể 15; số trang bản thảo: 35

[NC: tác giả ghi “Kỷ hợi” cạnh chữ 巳亥 (Tị Hợi), có lẽ viết nhầm. “Mũi” ở dòng Nhật lệ ghi bằng chữ Nôm (鼻…). Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 74 - Cửa bể 16: Nam hải du trình thống chí (4)

Đầu trang: Cửa bể 16

[NC: Ở dòng Thị nại, trên chữ “Bính tí” tác giả ghi thêm chữ “nhâm” [?] (丙壬 [?]). Tên trấn ở cột đầu do tác giả ghi bên lề. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 75 - Cửa bể 18: Nam hải du trình thống chí (6)

Đầu trang: Cửa bể 18 (Xem trang 17 ở mặt sau - đóng lầm!); số trang bản thảo: 36

[NC: tác giả ghi chú rằng tờ đánh số “Cửa bể 17” bị đóng lầm ra sau tờ này (xem trang PDF 76). Tên trấn ghi bên lề trái bị xén mép, chỉ còn chữ cuối: …定 (cạnh Cửa Đông Ninh), …祥 (cạnh Cửa Tiểu, Cửa Đại), …隆 (cạnh Cửa Băng côn), …江 (cạnh Cửa Trấn di), …仙 [?] (cạnh Cửa Mỹ thanh).]

[NC: Tên “Soi rạp”, “Gành Mông” ghi bằng chữ Nôm. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 76 - Cửa bể 17: Nam hải du trình thống chí (5)

Đầu trang: Cửa bể 17

[NC: tờ này đóng lầm sau tờ “Cửa bể 18” (trang PDF 75), như tác giả đã ghi chú. Ở góc trái trên có nét chữ ghi chú của tờ bên kia hiện qua giấy.]

[NC: “Cửa Cạn”, “Cần Giờ”, “Vũng Tàu” ghi bằng chữ Nôm (hoặc chữ mượn âm). Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 77 - Dịch lộ (1817) 1: Thăng Long đi Bắc, Thăng Long đi Nam

Đầu trang: Dịch lộ (1817) 1; số trang bản thảo: 37

DỊCH LỘ (1817) (1)

(Theo TLYL A.2717 - 13a)

Năm thứ 16 đời Vua nay, Đinh sửu (1817), thấy sách Nhất thống dư địa chí (一統輿地志) chép về dịch lộ, thì tên trạm cùng số tầm khá khác so với trước. Ấy bởi vì trấn phủ đã chia đặt khác thì đường sá cũng sửa chữa khác. Theo đó lục ra đây để bị khảo.

[NC: “Vua nay” là vua Gia Long; năm thứ 16 là Đinh Sửu 1817. “13a” = tờ 13 mặt a.]

THĂNG-LONG - ĐI BẮC

[NC: tác giả ghi “điếm” (quán trạm) sau tên trạm thứ nhất, các dòng dưới đánh dấu 〃 (như trên). Các chữ số nhỏ viết lên cao (¹ ² ³) giữ nguyên như bản thảo, có lẽ là số lẻ (thước) sau số tầm.]

THĂNG-LONG - ĐI NAM

[NC: ở dòng Hoàng Mai và Hà hồi tác giả gạch số cũ (2.224¹ và 7.930²) và viết lại số mới; ghi theo số viết lại.]

(mực tím, chú thích cuối trang) (1) Sau này có nét viết chì tím, là chữ theo “TL tứ độ mục”, nhưng chưa chú thích đó [?], nên xem mục “TL tứ độ chú thích”. Hai bản khác nhau, và “tứ độ” là trước.

[NC: “TL tứ độ mục” = Thăng Long tứ độ mục (昇隆四度目) [Mục lục bốn đường từ Thăng Long]. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 78 - Dịch lộ (1817) 2: Thăng Long đi Nam (tiếp, đến Phú Xuân)

Đầu trang: Dịch lộ 2 (1817)

[NC: cột “Mực tím” là những con số và chữ nhỏ tác giả ghi thêm bằng chì tím (theo Thăng Long tứ độ mục, xem chú thích (1) ở trang trước), viết rất nhỏ trên số tầm; nhiều chỗ chỉ đọc được một phần.]

(mực tím, cuối trang) Sách Thông quốc dịch lộ (通國驛路) [Đường trạm khắp nước] A.432 lấy Quảng đức làm trung độ, nhưng cũng chép tên điếm và số tầm như đây [?]. (Sách ấy chỉ chép tên điếm mà thôi [?]).

[NC: Quảng Đức = Thừa Thiên (Phú Xuân). Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 79 - Dịch lộ (1817) 3: Từ Phú Xuân vào Nam

Đầu trang: Dịch lộ 3 (1817); số trang bản thảo: 38

[NC: Ở các trạm có tên hai lớp, tác giả viết tên cũ (Nôm hoặc tên tục) rồi trong ngoặc tên chữ Hán mới (Bình đê, Bình trung…); chữ Hán viết so le hai dòng. Cột “Mực tím” là chữ ghi thêm bằng chì tím, chưa đọc chắc. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 80 - Dịch lộ (1817) 4: Các trạm Thuận…, vào Gia Định đến giáp Cao Miên

Đầu trang: Dịch lộ 4 (1817)

[NC: “〃” = Thuận (lặp lại chữ đầu). “s.” = sông; “R.” = rạch. Số “7.854” ở dòng Thuận tỉnh bị sửa đè, chưa chắc. Cột “Mực tím” là chữ ghi thêm bằng chì tím, rất mờ. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 81 - Dịch lộ (1817) 5: Thành - Trấn (khoảng cách giữa các trấn lỵ)

Đầu trang: Dịch lộ 5 (1817); số trang bản thảo: 39

2° THÀNH - TRẤN

[NC: “tr.” = trấn; “đ.” = điếm. Mỗi mục tác giả viết hai dòng (tên trấn, rồi cửa thành hoặc điếm làm mốc); ở đây gộp vào một ô, ngăn bằng “/”. “Phú an, sở lỵ cũ”: chữ Hán thứ ba viết như 苗, có lẽ là chữ khác. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 82 - Dịch lộ (1817) 6: Cõi trấn (kể từ địa đầu)

Đầu trang: Dịch lộ 6 (1817)

3° CÕI TRẤN (Kể từ địa đầu)

(Đoạn này để hẳng [?], và có chú thích: Trên đây lấy dịch lộ mà tính. Nói về cõi là từ bắc đến nam, chứ không phải tứ giới (四界) [bốn phía cõi].)

[NC: Hoài Đức là phủ quanh kinh thành Thăng Long. Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 83 - Dịch lộ cương: Thăng Long tứ độ cương

Đầu trang: Dịch lộ Cương; số trang bản thảo: 40

THĂNG-LONG TỨ-ĐỘ CƯƠNG

[NC: Thăng Long tứ độ cương (昇隆四度綱) [Đại cương bốn đường từ Thăng Long]. Cột cuối là số ngày quân đi, tác giả tóm lại bên phải.]

Từ Bắc đến nam cách nhau 968.313 tầm = 2.260 lý. Quân đi gần 77 ngày.

[NC: “tr.” = trấn; “t.” = tầm; “ng” = ngày. Các ô số ngày ở cột cuối tác giả ghi lặp lại, có dấu chấm để chỉ số lẻ. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 84 - Dịch lộ cương 2: Đường tây, đường đông; chú thích về đơn vị

Đầu trang: Cương 2

Đông Tây cách nhau 368.591 tầm = 985 lý. Quân đi mất 29 ngày rưỡi.

[NC: “Nội địa” (內地) ở đây là đất nhà Thanh. Ở dòng Yên Quảng trấn, số “2.427” tác giả viết ở dòng “(đầu cõi)”.]

Chú thích

1°, Tra sách Vũ bị (武備) [Sách về việc võ bị]:

• 360 bộ = 1 lý (步, 里)
• 1 bộ = 6 thước (尺)
• 1 tầm = 5 thước (尋)
• Vậy 1 lý = 432 tầm (360 x 6 / 5)

2°, Quân đi mỗi ngày 30 lý = 12.960 tầm

3°, Cát hành [?] 〃 50 lý = 21.600 tầm

Chú thích ở sách Bảo lục cương lĩnh [?] (保錄綱領) về sư hành là theo đó.

[NC: “Cát hành” có lẽ là đi gấp (cấp hành). Nửa dưới trang là tiêu đề in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 85 - Dịch lộ mục 1 (theo TTNĐ)

Đầu trang: Dịch-lộ mục 1; số trang bản thảo: 41

DỊCH-LỘ MỤC (theo TTNĐ)

[NC: Bảng có ba cột bên phải do tác giả kẻ: Thừa (承) [NC: chiều đi ra từ Thăng Long: tên trấn và tổng số tầm qua địa phận trấn ấy, mũi tên ↓ chỉ khúc đường bắt đầu]; Hồi (回) [NC: chiều về Thăng Long, mũi tên ↑]; Giới (界) [NC: các mốc ranh giới và tổng số tầm của từng trấn]. Mỗi mục ở các cột này ghi so le giữa nhiều dòng; ở đây đặt vào dòng gần nhất với vị trí trong bản thảo. Số thứ tự 1, 5, 10, 15, 20, 25 ở lề trái viết bằng chì tím.]

[NC: Một số con số ở đây khác với bảng Dịch lộ 1817 (trang PDF 77-78), ví dụ Hòa lạc 13.679 (bảng trước 13.699¹), Thái lai 9.300 (bảng trước 9.360), An lộc 10.063 (bảng trước 10.123⁴). “S.” = sông. Nửa dưới trang có chữ in VERRERIE DU NORD in ngược, mờ.]

Trang PDF 86 - Dịch lộ mục 2 (Quảng Bình - Quảng Nghĩa)

Đầu trang: Dịch lộ mục 2

[NC: Bảng tiếp nối danh sách các trạm (dịch) trên đường thiên lý; số thứ tự đỏ/tím ở lề trái (30, 35, 40, 45, 50) đánh mỗi 5 dòng. Hai cột “Thừa” và “Hồi” là tổng khoảng cách từng đoạn (mũi tên chỉ đoạn tính tới tỉnh nào); cột cuối ghi tổng khoảng cách trong mỗi tỉnh và ranh giới. Số chỗ tác giả viết chồng (sửa) đã chép theo số viết sau.]

[NC: “C.” = cửa (cửa Tây bắc, cửa Đông nam của kinh thành Phú Xuân); “S.” = sông; “Qu.” = Quảng. Ở dòng Phú xuân, hai số trong ngoặc (14.137) và (21.718) ghi ngay hàng chữ Phú xuân, hai số 52.581 và 55.106 ghi ngang hàng cửa Đông nam. Nửa dưới trang là chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 87 - Dịch lộ mục 3 (Quảng Nghĩa - Bình Thuận)

Đầu trang: Dịch lộ Mục 3; số trang bản thảo: 42

[NC: Ở dòng Trung an, dưới chữ (Lệ đức) có số 9.503 bị gạch bỏ. Các số ở dòng Cây thị, Quán sỏi viết chồng lên số cũ. Ở cột Hồi, số “12.6899” có lẽ là 126.899 viết nhầm dấu chấm. Chữ Hán “Đèo Cả” và “Trường Rễ” viết nhanh, chưa đọc chắc. Nửa dưới trang là chữ in VERRERIE DU NORD in ngược.]

Trang PDF 88 - Dịch lộ mục 4 (Bình Thuận - Gia Định - Vĩnh Trấn)

Đầu trang: Dịch lộ mục 4